NGUYỄN KHẮC ĐÀM – Sáu mươi lăm năm thơ Bằng Việt

Những năm sáu mươi của thế kỷ XX, trên Thi đàn văn học Việt Nam, đặc biệt là thơ, chúng ta thấy xuất hiện hàng loạt tên tuổi các tác giả trẻ. Họ dần trở thành những cây bút chủ lực. Các nhà thơ như: Lưu Quang Vũ, Bằng Việt, Xuân Quỳnh, Phạm Tiến Duật, Nguyễn Khoa Điềm, Phạm Ngọc Cảnh, Vũ Quần Phương, Trúc Thông, Phan Thị Thanh Nhàn… Sau đó một thời gian xuất hiện Nguyễn Đức Mậu, Vương Trọng, Nguyễn Duy, Trần Ninh Hồ, Thanh Tùng, Trần Nhuận Minh, Lâm Thị Mỹ Dạ, Ý Nhi, Bế Kiến Quốc, Hoàng Nhuận Cầm, Anh Ngọc, Hữu Thỉnh, Thanh Thảo, Trần Đăng Khoa… kế tiếp các nhà thơ tên tuổi như Nguyễn Đình Thi, Hoàng Trung Thông, Quang Dũng, Hữu Loan, Chính Hữu, Minh Huệ… trưởng thành trong Kháng chiến chống Pháp (1945 – 1954). Gương mặt các nhà thơ trẻ đã được xếp vào thế hệ nhà thơ trưởng thành trong Kháng chiến chống Mỹ (1964 – 1975). Trong những gương mặt sáng giá ấy, Bằng Việt đã tạo cho mình tiếng nói riêng, không pha lẫn, không nhạt nhòa, mà nhập cuộc, vận hành hài hòa cùng bản đồng ca lớn về đất nước, con người Việt Nam, qua chiến đấu và xây dựng. Bằng Việt được học Đại học Luật chính quy ở Liên Xô cũ, và anh đã đến với Thơ như một mối duyên nợ. Trải qua nhiều cương vị công tác từ Luật học sang Văn học, có một thời kỳ dài, anh đã tự nguyện xung phong vào chiến trường, nhận quân tịch từ Đoàn bộ Đoàn Vận tải chiến lược Trường Sơn, làm phóng viên chiến trường, ghi chép Sổ Vàng truyền thống cho các Binh trạm Anh hùng trên Đường mòn Hồ Chí Minh. Sau Hiệp định Paris 1973, Bằng Việt về Hà Nội, tham gia vào Thành ủy Hà Nội, đảm nhiệm chức vụ Phó Chủ tịch Hội đồng Nhân dân thành phố Hà Nội, sau đó chuyển sang làm báo và làm xuất bản ở Hội Nhà Văn Việt Nam, được bầu làm Chủ tịch Hội Văn học Nghệ thuật Hà Nội và Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam. Anh công tác ở đó cho đến ngày nghỉ hưu.

Bằng Việt đã cho ra đời trên 10 tập thơ riêng, hai tuyển thơ: Thơ Bằng Việt tuyển chọn (2010) và Thơ Bằng Việt 1986 – 2016 (2020), đồng thời cũng là một dịch giả chuyên cần, đã giới thiệu và phổ biến tại Việt Nam nhiều tác giả tên tuổi của các nền văn học thế giới, mở đầu là văn học Nga, đến văn học các nước khác từ châu Âu, châu Mỹ, cho tới cả châu Phi, châu Đại Dương… Sức sáng tạo mạnh mẽ và niềm say mê lao động nghệ thuật phong phú và đa chiều của Bằng Việt cần được lưu trữ và ghi nhận. Ngoài thơ ca và dịch thuật, Bằng Việt còn biên soạn một số đầu sách ở dạng nghiên cứu – biên khảo như: Kẻ sĩ Thăng Long, Từ điển Văn học (đồng tác giả), Mozart (truyện danh nhân), Kinh đô Rồng – từ truyền thống thượng võ đến chủ nghĩa anh hùng (đồng tác giả), v.v… Ngày nay, bước vào tuổi ngoại bát tuần, Bằng Việt vẫn nỗ lực và bền bỉ tiếp tục con đường sáng tạo nghệ thuật. Gần đây nhất, anh mới hoàn thành tập thơ 123 bài: Tâm + Nghiệm = Ngộ, do anh tự chuyển ngữ và thể hiện ra cùng một lúc bằng 4 ngôn ngữ Việt, Anh, Nga, Pháp. Điều ấy cũng chứng minh nỗ lực vượt bậc của Bằng Việt, muốn đưa tác phẩm của mình đến gần hơn với bạn đọc quốc tế. Đồng thơi, đây cũng là một bước thử nghiệm trong hành trình hội nhập với đời sống xuất bản quốc tế, góp phần để dòng chảy văn chương Việt Nam không tách biệt khỏi dòng chảy văn chương thế giới, và để người sáng tác Việt Nam có thể hòa nhập bình đẳng vào đời sống văn học và các giá trị tinh thần chung của nhân loại.

Từ đó, mỗi người chúng ta tự định hình, tự lượng sức mình có thể đóng góp được giá trị đích thực gì, nhằm kết nối cùng các giá trị của loài người, trong một thế giới, hôm nay, người ta đã hình dung ra là một Thế giới phẳng. Trên nửa thế kỷ, Bằng Việt lao động hết mình và luôn tìm tòi, đổi mới mình, từ nội dung, thể tài đến hình thức diễn đạt. Những năm tháng được đào tạo trên đất bạn, Bằng Việt có dịp tiếp xúc và học hỏi được nhiều điều từ nền văn hóa Nga và văn hóa phương Tây. Điều này đã tạo cho anh cái nhìn mới mẻ và sự cảm nhận sâu sắc, toàn diện hơn trước không gian vô tận về cuộc sống muôn màu, muôn vẻ của con người trên các lục địa Á – Âu, dẫn đến sự khám phá tận bề sâu các khía cạnh tinh tế của đời sống nghệ thuật, trong cái thế giới rộng lớn bao quanh anh. Tuy nhiên, giữa mọi sức hút và ảnh hưởng, Bằng Việt vẫn giữ nguyên được bản sắc con người Việt và tâm hồn Việt quý giá của mình, không để mất đi nét độc đáo đặc trưng, không hề bị Âu hóa hay Nga hóa! Thơ anh, trước sau như một, vẫn mang đậm bản sắc một tâm hồn Việt Nam thuần chất, ngay từ những bài thơ thời trẻ, anh viết ở nước ngoài. Những lý do trên đây đã giúp tôi suy nghĩ về sự nghiệp thơ ca của một con người tài năng, giàu sức mạnh nội tâm, mà cũng giàu chất trí tuệ. Bằng Việt viết về đất nước, con người quê hương mà vẫn có sức ôm trùm sang cả các phương trời xa xôi khác. Anh là một con người thuần Việt từ trong máu, nhưng gắng học hỏi để đạt đến phẩm chất của một công dân toàn cầu. Tôi mạnh dạn ghi lại những cảm xúc chân thực và xuyên suốt của mình, qua thơ Bằng Việt trên cả hành trình sáu mươi lăm năm. Giống như một việc thú vị – làm sao để tâm tư, suy tưởng của mọi bậc hiền tài đất nước xứng đáng được bảo tồn và ghi lại, tôi tin việc làm này thể hiện trách nhiệm và nghĩa vụ chân chính của các thế hệ nối tiếp. Tôi trộm nghĩ, nếu không thu nhận và ghi chép lại chu đáo, con cháu ta mai sau sẽ lãng quên, không biết thế hệ ông cha đã sống, chiến đấu, làm việc như thế nào, hoặc mọi suy nghĩ thầm kín, riêng tư của họ về cuộc sống ra sao. Khi văn hóa đọc chưa được khơi dậy mạnh mẽ, sách in ra còn lặng lẽ như những đài kỷ niệm đứng âm thầm, ta cũng không nên nản chí, hãy biết chờ đợi, tin vào thời khắc thuận lợi mai rồi sẽ tới. Đọc thơ Bằng Việt, tôi viết theo sự chỉ đạo của trái tim mình. Khát vọng lớn, nhưng năng lực còn hạn chế, tôi rất mong bạn đọc gần xa thứ lỗi và đóng góp thêm cho tôi, để cuốn Sáu mươi lăm năm thơ Bằng Việt sẽ được hoàn thiện hơn trong lần tái bản.

Bắc Ninh, ngày lành xuân Bính Ngọ năm 2026

Nguyễn Khắc Đàm