Nghệ sỹ Ưu tú KIỀU DƯ – Ba trong một!

Nghệ sĩ ưu tú Kiều Dư
(Hội viên Hội VHNT tỉnh Ninh Bình)

Trong cõi giới của văn học nghệ thuật, có nhiều người được trời xanh ưu ái lắm, những thức người như thế, làm gì cũng dễ! Họ không chỉ nổi bật ở một lĩnh vực nào đó của nghệ thuật, với các mảng khác, họ chỉ làm như chơi cũng khiến người khác phải xuýt xoa cảm phục. Có thể kể ra rất nhiều văn nghệ sĩ đa tài như thế đang hiện hữu trong đời sống văn học nghệ thuật hôm nay. Như nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo với các mảng Thơ – Nhạc – Hội họa; nhà văn Nguyễn Quang Thiều, nhà văn Trần Thị Trường, nhà văn Như Bình, nhà thơ Trần Nhương với văn chương và hội họa. Còn với NSƯT Kiều Dư[1] là sự hội tụ của một nhạc sỹ, một ca sỹ và một thi sỹ trong con người anh, vì vậy bằng hữu văn nghệ vẫn gọi anh là: Dư – ba trong một!

NSƯT Kiều Dư tên đầy đủ là Kiều Khắc Dư, sinh năm Giáp Thìn 1964, tại thị trấn Nam Giang, huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định cũ, nay là xã Nam Trực, tỉnh Ninh Bình. Trong thời gian học tại Nhạc viện Âm nhạc, Kiều Dư được NSND Quý Dương trực tiếp bồi dưỡng và uốn nắn giọng hát. Tốt nghiệp Nhạc viện Âm Nhạc năm 1985, anh về công tác tại Đoàn Ca múa nhạc tỉnh Hà Nam Ninh. Theo Nhạc sỹ, nhà văn Nguyễn Đình San thì NSƯT Kiều Dư là người sở hữu chất giọng baryton (nam trung) dày, ấm áp, giàu màu sắc, lại mang yếu tố kịch tính, có thể hát nhiều dạng bài từ trữ tình đến anh hùng ca! Với 05 huy chương vàng và 14 huy chương bạc quốc gia, Kiều Dư được phong NSƯT từ năm 2007.

Từ 2001 – 2023, NSƯT Kiều Dư làm việc tại Nhà văn hóa 3-2 của tỉnh Nam Định. Anh đảm nhận vị trí Giám đốc Trung tâm Văn hóa điện ảnh và Triển lãm Nam Định từ năm 2011 đến năm 2023, sau đó về làm Chủ tịch Hội VHNT tỉnh Nam Định. Sau khi Nam Định, Hà Nam, Ninh Bình sáp nhập thành tỉnh Ninh Bình, NSƯT Kiều Dư là Phó Chủ tịch Hội VHNT tỉnh Ninh Bình.

Trong thời gian Kiều Dư ở Nhà văn hóa 3-2, đã có rất nhiều lần chúng tôi ngồi với nhau trong phòng làm việc của anh cùng tiếng piano và khói xì gà lơ lửng! Căn phòng ấy có view rất đẹp với một ô cửa sổ lớn hướng ra tượng đài Đức Thánh Trần và hồ Vị Xuyên, chếch chút nữa về bên trái là mộ phần của cụ Tú Xương lừng lẫy của thành Nam với tiếng gọi đò vọng vào muôn thuở: Vẳng nghe tiếng ếch bên tai/ Giật mình còn tưởng tiếng ai gọi đò. Con hồ Vị Xuyên bây giờ chính là một đoạn còn lại của dòng sông Vị Hoàng cổ tích!

Có lần ngồi với anh ở căn phòng ấy, trong lơ mơ sương men, kẻ viết bài mới cao hứng mà luận rằng: Cái phòng làm việc của bác không chỉ đẹp về cảnh quan đâu nhé, mà xét về phong thủy Loan đầu, cùng với sự vận động của hệ phi tinh trong vận Bát bạch (từ 2004 – 2023) thì căn phòng này đáng được gọi là bảo địa đấy ngài ạ!

Chả biết có phải phòng ấy vượng phong thủy hay không, mà sau mười mấy năm “ngự” ở đấy, Kiều nhạc sỹ đã sáng tác hàng trăm bài hát và trong số ấy đã có rất nhiều ca khúc giành được những giải thưởng lớn ở tầm cỡ quốc gia! Đã có lần tôi đùa với anh: Ngài phải làm một cái gọi là Phòng truyền thống Kiều Dư, chứ với hàng trăm chứng nhận giải thưởng, bằng khen, huy chương vàng, bạc của các cấp thế này, thì biết đặt vào đâu cho hết hả giời!

Này đây là 03 giải A; 03 Giải B; 04 giải C – Giải thưởng âm nhạc Việt Nam, của Hội nhạc sỹ Việt Nam!

Này đây là hàng loạt Bằng khen của Thủ tướng Chính phủ, của Bộ Văn hóa, của Liên hiệp các hội VNHT Việt Nam, của Hội Nhạc sỹ Việt Nam, của UBND tỉnh Nam Định!

Này đây nữa là hàng loạt chứng nhận giải thưởng từ các cuộc thi cấp bộ, cấp ngành, cấp tỉnh mà NSƯT Kiều Dư đã giành được từ hầu khắp các tỉnh thành của đất nước!

Này đây là 05 tập ca khúc của Kiều Dư đã được xuất bản…

Chỉ mới điểm ra từng ấy thôi, đã thấy hiện lên tầm vóc của một Kiều Dư với những phẩm chất nghệ sỹ tài hoa đích thực của thành Nam và nước non này!

*

Những thành công của Nsưt Kiều Dư mà chúng tôi vừa lược trích trên đây có lẽ cũng đã đủ để bạn đọc nhận diện đầy đủ hơn về một Kiều Dư nhạc sỹ, một Kiều Dư ca sỹ, một Kiều Dư đạo diễn và tổ chức biểu diễn trong đời sống văn hóa nghệ thuật đương đại. Bài viết này, xin dựng thêm một chân dung Kiều Dư thi sỹ qua những trang thơ của anh!

Lúc chưa sáp nhập Hội VHNT tỉnh Nam Định về tỉnh Ninh Bình bây giờ, NSƯT Kiều Dư làm Chủ tịch Hội, mỗi khi họp Bộ môn Thơ anh thường đến dự, khi ấy tôi và nhà thơ Trần Hồng Giang thường nói vui: Đề nghị chuyển bác Kiều Dư về Bộ môn Thơ sinh hoạt! Lời nói vui ấy, không chỉ là lời bông đùa, bởi Kiều Dư rất đam mê thơ, phổ nhạc thơ của bạn bè rất nhiều, và đặc biệt là những trang thơ của anh cũng rất ấn tượng!

Thơ của Kiều Dư đa dạng về thể tài, ngôn ngữ thơ anh luôn hướng tới sự gợi mở và ám động! Đọc thơ anh, người ta nhận ra một phong cách thơ bảng lảng mà lắng gợi, thơ ấy được xây dựng bằng những câu chữ chặt chiệm và cô đọng của một tư duy thơ hiện đại!

Kiều Dư đã xuất bản hai tập thơ là Dấu mùa sang, Nxb Hội Nhà văn 2020, và năm 2026 này là ấn phẩm Gió hát ngày xanh được ấn hành bởi Nhà xuất bản Văn học. Nhạc Kiều Dư, hát Kiều Dư thì đã khẳng định qua những giải thưởng trải khắp các miền đất nước, còn thơ Kiều Dư thì thế nào?

Óng ả tiếng chuông lời thủ thỉ
Câu kinh nhuộm sẫm dáng sư thầy
Chú tiểu gom lá rơi về cội
Nhen lên đốm lửa sưởi chiều may
Ngước lên xanh cao cõi Phật
Thấy nhành dương liễu trổ hoa
Mùa xuân đang về khắp ngả
Niềm vui lan đến muôn nhà.

                       (Chiều cuối năm).

Thơ, đôi khi cảm xúc có rồi, nhưng nếu quá chủ tâm dùng những đơn vị chữ lạ mà xây, mà tạc, thì lại thành những cụm kiến trúc vừa xa lạ vừa vô hồn. Nên chỉ khi mạch cảm xúc tự tại phát tiết vào câu chữ, thì thơ ấy mới thức gợi, mới sống động, nó có thể dung dị về câu chữ đấy, nhưng ý tứ thơ lại long lanh mà rất khó cầm:

Ta nghiêng chén hứng ráng chiều về muộn
Giọt giọt buồn lạnh bước em ta
Chiều chầm chậm chén sơn hà vừa rót
Ta uống chiều chợt thương kiếp phong ba.

                                                     (Thu xa).

Đã có nhiều khái niệm, nhiều định danh, định dạng cho việc sáng tác thơ. Nào chơi thơ, làm thơ… nhưng chúng tôi cho rằng chỉ khi người viết kiểm soát và xử lý được cảm xúc thơ của mình bằng trí tuệ ngôn ngữ, thì thi ca mới xuất hiện:

Ai đan áo chiều nay
Có hay mùa đang chín
Chiếc lá hóa trăng nghiêng
Cho lòng ta thành biển.

                 (Dấu sóng chiều thu).

Thơ Kiều Dư thấm đẫm cảm xúc, câu chữ trong trẻo, dung dị, đôi chỗ mộc mạc mà không hề dễ dãi. Quả thật, cái hay của thơ, cái gợi của thơ mà đặt được vào trong khuôn chữ dung dị mới là khó:

Ai thẹn thùng qua bến vắng
Cải vàng lấm tấm triền sông
Buồng cau nào chờ dạm hỏi
Kìa ai thấp thoáng áo hồng.

                     (Chiều cuối thu).

Thơ viết bài bản như thế, nên nhạc của Kiều Dư cũng được cấu thành trên cái nền tảng của nhóm ngôn ngữ đại diện ấy. Ngôn ngữ thơ trong trẻo và dung mộc, nhưng đọc thơ Kiều Dư, rất ít gặp những bài thơ mặt phẳng. Có thể thấy, tất cả những bài thơ của anh đều là sản phẩm của cảm xúc trong một tư duy thơ chân thành và trong trẻo!

Trong nghề thơ, cái thực và cái giả của cảm xúc thơ rất dễ nhận ra. Thơ viết bằng cảm xúc đích thực luôn có sự lay gợi riêng bởi sự rung ngân của câu chữ:

Một lọn tóc nghiêng chao
Ánh lên màu mực tím
Gửi về người phía biển
Sóng lòng bỗng trào dâng
Hạ hiền trong mắt em
Hoàng hôn vương màu khói
Có gì sao khó nói
Mà ngẩn ngơ bóng chiều.

                                   (Hạ).

Đọc thơ Kiều Dư, là đọc thơ của một nghệ sỹ đã vượt thoát khỏi những tô hồng, những ngâm vịnh, những sụt sùi than thở. Thơ ấy mang những nét lãng tử thong dong mà phóng khoáng. Có thể nói, mạch thơ của anh là một nguồn mạch của những câu chữ đã tự vượt thoát qua cửa Vũ Môn, để hóa thân từ cõi chữ sang được cõi thơ vậy.

Trong thế giới thơ của Kiều Dư, những nỗi niềm nhân gian đã lặng sau một cuộc chữ sinh thành. Cái buồn, cái vui, cái đau, cái nhớ, cái trăn trở của cõi người, tất thảy đã được tái sinh trong một cõi chữ của thi ca:

Bước ai tím cả vườn cà
Thương thầm bưởi nhớ gót ngà ngày xưa
Em về đường cũ đung đưa
Lúa đồng mơn mởn xanh vừa lối yêu.

                                           (Mưa xuân)

Chúng ta đang bàn đến thơ của một Kiều Dư nghệ sỹ, một Kiều Dư lãng tử, bảng lảng, và sẵn sàng run rẩy cùng câu chữ. Tuy nhiên, điều cần lưu ý thêm ấy là mấy trăm bản nhạc, mấy trăm bài thơ mang riêng một “hơi chữ” mà anh tạo lập nên, tất cả đều được viết trong thời gian anh làm công tác quản lý văn hóa nghệ thuật ở Thành Nam. Điều này rất quan trọng, bởi thơ ấy, nhạc ấy mới là cảm xúc đích thực của tâm hồn người nghệ sỹ:

Giữa đồng xanh hồn ta bỗng mênh mông
Cỏ mần trầu thơm một miền xa ngái
Có khi nào in dấu chân khờ dại
Lòng gặp lòng biếc mãi giấc Giêng hai.

                                         (Dấu mùa đi).

Những câu thơ trên đây được chúng tôi rút ra từ hai tập thơ đã in của anh, còn hàng trăm bài thơ khác qua báo chí và rải rác trên các trang mạng xã hội mà anh chia sẻ.

Đọc thơ Kiều Dư của mười lăm năm về trước, và Kiều Dư của những câu thơ hôm nay, vẫn thấy cái mạch chữ ấy hiển hiện, dẫu cách nói và góc nhìn của anh có thể khác, nhưng cái “vân chữ, hơi chữ” ấy đã ám vào nghiệp thơ anh! Với một người làm thơ, để định hình được những nét riêng ấy trong suốt quá trình sáng tác của mình, thế là đã thành công vậy!

*

Hơn bốn mươi năm đam mê, cần mẫn cùng văn học nghệ thuật, với những thành công ấy, NSƯT Kiều Dư đã và đang là một trong những văn nghệ sỹ tên tuổi hàng đầu của miền Nam Định – Ninh Bình trong thời hội nhập này!

Mới ngoài tuổi lục tuần, cái tuổi của thong dong và buông bỏ, cái độ tuổi thường xuất hiện những tác phẩm lớn ở nhiều văn nghệ sỹ thời nay! Thì với giọng ca ấy, với dòng nhạc ấy, và những trang thơ ấy, chắc chắn ngài Kiều Dư – ba trong một sẽ còn cống hiến cho cuộc đời này nhiều tác phẩm văn học nghệ thuật giá trị! Xin được ghi nhận và chờ đợi!

Tháng 4 năm 2026

NGUYỄN THẾ KIÊN    KIENLUCBAT

* Bài đã đăng trên các báo: Vanvn.vn, ngày 28/05/2026; Văn nghệ Công an, 23/05/2026

^([1]) NSƯT Kiều Dư, hội viên Hội Nhạc sỹ Việt Nam, hội viên Hội VHNT tỉnh Ninh Bình.