LƯỠI NẮNG – MỘT DIỄN NGÔN THƠ VỀ KÝ ỨC, THA HƯƠNG VÀ GIÁ TRỊ NHÂN BẢN

Tác giả Lê Thi

 

Thi tập Lưỡi nắng của Lê Thi, vừa được Nhà xuất bản Hội Nhà văn ấn hành, có thể xem là kết tinh của một hành trình sáng tác dài hơi, bền bỉ và giàu suy tư. Với dung lượng dày dặn gồm 99 bài thơ, tập sách không chỉ cho thấy sự phong phú về đề tài mà còn thể hiện một độ nhất quán cao về cảm hứng sáng tạo. Trong thế giới thơ ấy, những ký ức về quê hương, gia đình, bè bạn, những trải nghiệm đời sống riêng tư và đặc biệt là những suy tư về thân phận con người được nhà thơ chuyển tải một cách rốt ráo, chân thành, không né tránh những vùng xúc cảm nhạy cảm hay những vết thương tinh thần còn nguyên độ day dứt.

Lưỡi nắng không phải là tập thơ của những tuyên ngôn nghệ thuật ồn ào hay những cách tân hình thức gây sốc. Giá trị cốt lõi của tập thơ nằm ở chiều sâu cảm xúc, ở năng lực suy tưởng và ở ý thức gìn giữ ký ức cá nhân như một bộ phận không thể tách rời của ký ức văn hóa. Thơ Lê Thi vì thế mang đậm tinh thần nhân bản, đặt con người – với những mong manh, bất an và khát vọng được yêu thương – vào trung tâm của diễn ngôn nghệ thuật.

Với 99 bài thơ được sáng tác trong nhiều năm, trải dài từ không gian quê nhà Hà Tĩnh, Bà Rịa – Vũng Tàu đến những miền tuyết trắng Bắc Mỹ, Lưỡi nắng không chỉ là một tập hợp văn bản thơ rời rạc, mà có thể được đọc như một “nhật ký hành trình” của một chủ thể trữ tình mang căn cước Việt Nam, sống giữa giao lộ của các không gian văn hóa và thời gian lịch sử. Hành trình ấy không đơn thuần là sự dịch chuyển địa lý, mà sâu xa hơn là hành trình tự nhận thức, tự đối thoại và tái xác lập bản ngã trong bối cảnh đời sống hiện đại nhiều biến động.

Nhan đề Lưỡi nắng mang tính biểu trưng cao và giữ vai trò định hướng quan trọng cho việc tiếp nhận toàn bộ thi tập. Trong cảm quan truyền thống, “nắng” thường được gắn với sự sống, ấm áp, hồi sinh và năng lượng tích cực. Tuy nhiên, khi kết hợp với hình ảnh “lưỡi”, nắng không còn là yếu tố thiên nhiên thuần túy mà trở thành một thực thể mang tính tác động, có khả năng chạm tới, khơi mở, thậm chí cắt rạch những lớp trầm tích sâu kín của ký ức và cảm xúc. “Lưỡi nắng” vừa dịu dàng vừa sắc bén, vừa mang khả năng sưởi ấm vừa gợi nhắc đến sự vô thường và tổn thương – một hình ảnh giàu tính nghịch hợp, phản ánh trạng thái tinh thần phức hợp của con người hiện đại.

Bài thơ cùng tên với thi tập có thể xem là văn bản trung tâm, nơi các mạch cảm hứng chủ đạo hội tụ và lan tỏa:

Sáng nay nắng về lưỡi dài như con thú khổng lồ/ Liếm sâu trên cánh đồng tuyết, nhai rạo rạo móm mém như ngoại tôi nhai bắp rang/ Những nụ tuyết trên cây hôn cành rất vội/ Những tấm thảm trắng phau trên mái nhà từng lớp nhẹ bay bay/ Hai cành già vội bắt nhau tay thì thào câu gì đó…/ Hợp tan là vậy/ Ngắn ngủi… mênh mang/ Một tiếng chuông ngân dài bên kia giáo xứ/ Một tiếng mõ mờ xa tháp ngói rêu phong/ Tiễn hai linh hồn về cát bụi/ Ngắn ngủi… vô thường/ Giận thương… vui buồn khép lại/ Lưỡi nắng về… mênh mang… mênh mang…/ Cà phê sáng ngắm tuyết.

Ở bài thơ này, “Lưỡi nắng” được nhân hóa như một sinh thể sống, vừa dữ dội vừa thân quen, liếm tan tuyết trắng: biểu tượng của sự tinh khiết, tĩnh lặng và mong manh. Những chuyển động vội vã của tuyết, của cành cây “bắt tay”, gợi ra nhịp hợp – tan ngắn ngủi của đời sống. Không gian thơ được mở rộng bằng những âm thanh mang tính tâm linh: tiếng chuông nhà thờ, tiếng mõ chùa, tạo nên một trường liên tưởng đa chiều về sinh – tử, vô thường và sự trở về cát bụi. Cảm xúc giận – thương, vui – buồn khép lại trong sự an nhiên của khoảnh khắc đời thường “cà phê sáng ngắm tuyết”, qua đó mở ra một chiều sâu triết lý: đời sống hữu hạn nhưng vẫn mênh mang, đáng suy ngẫm và đáng sống.

Có thể nói, Lưỡi nắng là kết quả của một hành trình sáng tác dài hơi, trong đó thơ không chỉ là phương tiện biểu đạt cảm xúc mà còn là không gian để người viết tự chiêm nghiệm và đối thoại với chính mình. Tập thơ mang dáng dấp của một chỉnh thể nghệ thuật tương đối hoàn chỉnh, thống nhất về cảm hứng chủ đạo, dù các bài thơ được sáng tác trong những thời điểm và không gian khác nhau.

Một trong những mạch cảm hứng nổi bật xuyên suốt Lưỡi nắng là cảm thức tha hương. Không gian thơ được tổ chức trên sự đối sánh giữa quê nhà và xứ người, giữa miền nhiệt đới đầy nắng gió với những vùng đất tuyết lạnh phương Bắc. Những địa danh cụ thể của Hà Tĩnh – sông Ngàn Sâu, Ngàn Phố, Hương Khê, Phúc Trạch xuất hiện như những “điểm neo ký ức”, đối lập với không gian Bắc Mỹ của mùa đông, tuyết trắng, những căn phòng khép kín và nhịp sống lặng lẽ. Sự đối lập ấy không nhằm tạo hiệu ứng tả cảnh, mà phản ánh trạng thái tồn tại đặc thù của con người xa xứ: hiện diện về mặt thể xác ở một nơi, nhưng tinh thần luôn hướng về nơi chốn đã hình thành căn tính.

Tha hương trong Lưỡi nắng không được lãng mạn hóa như một cuộc phiêu lưu, cũng không được mô tả bằng những tuyên ngôn bi kịch. Đó là một trạng thái tinh thần kéo dài, lặng lẽ nhưng dai dẳng, nơi chủ thể trữ tình sống trong sự phân thân giữa hiện tại và quá khứ, giữa thích nghi và hoài niệm. Ký ức trong trường hợp này trở thành một nguồn lực tinh thần quan trọng, giúp con người chống chọi với cảm giác lạc lõng và giữ lại bản sắc của mình. Điều này được thể hiện rõ trong bài thơ Nhật ký đời tôi:

Nửa đời/ Cắp sách đến trường/ Vui cùng đồng nghiệp/ Mến thương học trò// Nửa đời/ Chèo những chuyến đò/ Nửa đời dâng hiến/ Tặng cho ngọt ngào// Nửa đời/ Chẳng phải lao đao/ Nửa đời/ Trải nghiệm biết bao/ Nhiêu nghề/ Nửa đời/ Ta lại đam mê/ Dòng thơ Facebook/ Khen chê kệ đời// Nửa đời/ Đôi lúc chơi vơi/ Ba quê bốn chốn/ Biết nơi mô về/ Nửa đời/ Ta lắng nghe ta/ Râm ran nốt nhạc/ Tình xa, tình gần// Nửa đời/ Chưa hết nợ nần/ Nửa đời/ Ta được mấy lần/ Gặp quê?/ Nửa đời/ Dâng hết đam mê/ Không còn tiếc nuối/ Ngày về/ Thiên thu!

Bài thơ như một bản tự khai, tự thoại và tự vấn về cuộc đời, nơi những chặng đường buồn vui lẫn lộn được nhìn lại bằng một thái độ bình thản, thấu hiểu lẽ được – mất, có – không, hợp – tan của kiếp người.

Ký ức quê hương trong Lưỡi nắng không mang tính hoài cổ đơn thuần. Đó là ký ức sống động, gắn với thiên nhiên, lao động, phong tục và đặc biệt là gia đình. Ký ức ấy luôn được đặt trong thế đối thoại với hiện tại, qua đó cho thấy ký ức không phải là sự trốn chạy thực tại, mà là phương thức để con người tự xác định mình là ai trong một thế giới nhiều xáo trộn.

Trong cấu trúc nội dung của tập thơ, hình tượng người mẹ giữ vị trí trung tâm, có thể xem như trục đạo lý và trục cảm xúc quan trọng nhất. Người mẹ trong Lưỡi nắng không chỉ mang ý nghĩa cá nhân, mà còn mở rộng thành biểu tượng của quê hương và truyền thống văn hóa, gắn với ruộng đồng, thiên tai, chiến tranh và những mất mát kéo dài qua nhiều thế hệ. Qua đó, tập thơ khẳng định những giá trị đạo lý bền vững như hy sinh, nhẫn nại và tình thương vô điều kiện.

Bên cạnh ký ức gia đình, Lưỡi nắng dành một dung lượng đáng kể cho đề tài tình yêu. Tình yêu trong tập thơ chủ yếu hiện lên dưới dạng hồi niệm – những tình cảm đã qua nhưng chưa bao giờ mất đi giá trị tinh thần. Đặc biệt, những bài thơ viết về người vợ thân yêu cho thấy chiều sâu đạo lý và trách nhiệm của một người chồng, người cha luôn nỗ lực đồng hành cùng gia đình qua những biến động đời sống.

Chiến tranh trong Lưỡi nắng không được tiếp cận từ góc độ sử thi hay ca ngợi, mà từ nỗi đau của con người, nhất là những bà mẹ mất con. Chiến tranh hiện lên như một thảm kịch nhân loại, vượt qua mọi ranh giới ý thức hệ, qua đó khẳng định tinh thần nhân bản và khát vọng hòa bình như một giá trị tư tưởng xuyên suốt.

Về phương diện nghệ thuật, Lưỡi nắng sử dụng linh hoạt nhiều thể thơ, trong đó thơ tự do chiếm ưu thế. Ngôn ngữ giản dị, gần với lời nói đời thường nhưng giàu sức gợi. Giọng điệu trữ tình – suy tưởng, chậm rãi và tiết chế giúp tập thơ giữ được độ chân thực, phù hợp với nội dung mang tính tự sự và hồi niệm.

Bài thơ Xin gửi là một minh chứng tiêu biểu cho tinh thần chiêm nghiệm ấy:

Xin gửi vào đất/ Dấu chân trần thô ráp/ Xin gửi vào gió/ Tiếng cười/ Xin gửi vào đêm/ Nỗi nhớ/ Những cuộc tình dang dở/ Vội xa/ Gửi tháng ngày bôn ba/ Trên những miền đất lạ/ Hôn ngày hạ/ Ôm ngày đông/ Những cơn khát, cơn mong/ Khắc khoải đợi chờ/ Kiếp người là vậy/ Buồn vui, hạnh phúc, khổ đau/ Những bữa tiệc cao lương/ Những ngày cơm cháo/ Kẻ thưa, người dạ một thời/ Lúc ồn ào sôi động/ Lúc cô đơn chống chọi một mình/ Cơn đau hành hạ/ Ngày về/ Hành trang tay nắm/ Rồi buông.

Bằng cấu trúc liệt kê gửi – trao, bài thơ khắc họa một hành trình sống đầy thăng trầm, đồng thời gợi mở tinh thần chấp nhận và buông xả mang màu sắc triết lý nhân sinh.

Có thể khẳng định, Lưỡi nắng là một tập thơ có giá trị ở chiều sâu tinh thần và ý thức nhân bản. Trong ý nghĩa đó, tập thơ có thể được đọc như một hành trình trở về – trở về với ký ức, với cội nguồn văn hóa và với những giá trị nhân văn bền vững. Giữa một thế giới nhiều bất an và xáo trộn, Lưỡi nắng mang đến cho người đọc một không gian lắng đọng, nơi con người có thể nhận ra chính mình qua những trải nghiệm tưởng như rất riêng, nhưng lại mang ý nghĩa phổ quát sâu sắc.

Nhà phê bình NGUYỄN VĂN HÒA