PHẠM ÁNH SAO – Người mang Lục bát xâm thực mùa hiện đại!

Nhà thơ Phạm Ánh Sao
Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam

 

 

 1. Người mót chữ của nhân gian.

Một chiều trên bãi biển Quất Lâm – Nam Định của ngót hai mươi năm trước, tôi gặp một nhà thơ mới ngoài năm mươi tuổi, có đôi mắt rực sáng, nhưng đôi mắt ấy lại đậu trên một khuôn mặt đặc trưng với rất nhiều nếp gấp, nhà thơ ấy là Phạm Ánh Sao (Triều Vân)[1]. Chuyện về thơ cùng ông buổi ấy, ấn tượng mãi với câu ông bảo: Tớ chỉ là người đi mót chữ giữa nhân gian!

Nhân duyên để có bữa ấy là từ lời mời của một nhà thơ ở huyện Giao Thủy – Nam Định mà chúng tôi gặp nhau ở đấy! Cùng hội ngộ hôm ấy còn có các nhà thơ Xuân Đam (Thái Bình), Nguyễn Anh Quốc (Thái Bình), Vũ Ngọc Thư (Hải Dương)… Nhà thơ Nguyễn Anh Quốc và Xuân Đam thì đã về miền thiên cổ, còn nhà thơ thương binh Vũ Ngọc Thư và Phạm Ánh Sao (Triều Vân) thì vẫn đang sống và viết tích cực tại thành phố Hải Dương – Mảnh đất văn chương với biệt danh: Thành Đông! Thi sỹ Triều Vân hiện đang là Trưởng Chi hội Nhà văn Việt Nam tại Hải Dương!

Con đường thơ của Phạm Ánh Sao bước đầu được bồi tụ bằng những trang thơ lục bát. Phải thừa nhận rằng, cây cầu Lục bát đã đưa rất nhiều người viết đến với thơ, rồi từ thơ lục bát mới dò dẫm đi trên con đường văn chương bằng những đam mê bền bỉ và trầy trật của mình!

Thời gian trước, đọc Phạm Ánh Sao qua những ấn phẩm thơ: Khoảng riêng, Nxb Hội Nhà văn 2007; Nửa tôi gió chiều, Nxb Văn học, 2008; Nửa em nắng sáng, Nxb Văn học, 2009; Nhịp tháng Giêng, Nxb Hội Nhà văn, 2010… là thăm thẳm một màu lục bát, là những cung sáu tám đều đặn, cứ xoắn bện vào nhau, ám gợi người đọc bằng cái nếp nửa quê nửa tỉnh…

Những năm sau đó, như cảm thấy mình đã mòn cũ trên những vuông thơ lục bát của tiền nhân, cho nên đọc những tập thơ Phạm thi sỹ xuất bản ở giai đoạn từ 2014 trở lại đây, đã thấy ông tước nhịp, chia chữ, vắt dòng, thả chữ, buông chữ trong những cung thơ của mình, hòng thoát cái bóng quá lớn của thơ Lục bát phủ xuống đời ông. Tuy nhiên, cái xương cốt của Lục bát, cái nếp cổ tích khảm vào thơ ông vẫn không khó nhận ra, kể cả khi ông thử nghiệm ý tứ thơ của mình trong thể thơ Tanka (Một thể thơ truyền thống của người Nhật Bản). Ngồi đọc thơ ông, rồi cố tìm một định danh khái quát nhất về thơ ông, bất giác tôi nghĩ: Ông là người thầm lặng mang Lục bát đi xâm thực các miền thơ!

 

 2. Từ nắng sáng, gió chiều mở những lênh đênh một miền Lục bát.

Phạm Ánh Sao viết Nửa em nắng sáng; Nửa tôi gió chiều là lúc đang là doanh nhân khá thành đạt, lục bát của ngài cứ đều chằn chặn, nền nã, nết na trong bộ trang phục truyền thống! Phạm Ánh Sao có duyên với văn học nghệ thuật. Chỉ cần show ra vài thông tin này, đã đủ thấy ông thi sỹ Phạm Ánh Sao cũng căn cao số nặng với sân khấu và kịch cọt lắm. Này nhé: Giải Xuất sắc tác giả và đạo diễn vở kịch: Điệu múa không dừng lại (UBND tỉnh Hải Hưng^([2]) trao tặng); Giải A tác giả và đạo diễn vở kịch “Vòng quay ngược chiều”. (UBND tỉnh và Sở Văn hóa Hải Hưng trao tặng)…

Giá cứ mạch ấy mà phất lên, cứ tưng tửng mà kê thời, đặt thế vào bên trong cánh màn nhung sân khấu và kinh doanh xe cộ, vàng bạc thì có thể ông đã thành công hơn chăng? Ngờ đâu ngoài tuổi tri thiên mệnh, bỗng đổ rốc ra vì thơ, bỏ nghiệp đạo diễn, ngắt mạch kịch bản… Đang yên đang lành mà lấy thơ buộc thân, để rồi:

Nhỏ to chuyện của nhà quê
Mõ phơi ra hết bờ đê góc làng
Nào là đôi lứa nhỡ nhàng
Nào là thóc gạo khoai lang mất mùa.

Đấy, cái tiếng mõ thơ của ông đạo diễn bỏ nghề có duyên lắm, thơ kiểu ấy là có “chuyện” rồi. Để xem họ Phạm trong vai ông mõ thơ ngày ấy rao gì nữa:

Có người đã ngoại ngũ tuần
Tái hôn mấy bận không cần cũng rao
Mõ rao bán cả trời cao
Cây đa chú Cuội giá nào bán mua
Sân chùa Mầu đã về chưa
Để chú tiểu trả con vừa nhận xong.

                                         (Mõ làng).

Từ có chuyện, thơ của Phạm Ánh Sao đã thành “to chuyện” rồi đấy. Lục bát của họ Phạm rao bán cả giời đấy, thì đã sao. Trong thơ cái khí chữ đại ngôn, ngoa ngôn lại thường được thiết lập bởi một tư duy thơ sâu lắng và nền nã. Đây xin dùng món ớt chữ, được giồng trong một mùa lục bát từ vài mươi năm trước của ông Triều Vân – Phạm Ánh Sao:

Bé tí mà dám trỏ trời
Cỏn con đã để người đời xuýt xoa
Lớn lên từ mảnh vườn nhà
Đỏ là bản sắc, cay là đương nhiên
Cả đời chỉ ngược lên trên…

                                (Ớt chỉ thiên).

Thơ, từ khẩu khí của chữ, mới sinh sự này sự nọ, mới lay đây, thức đó, cái cao thấp của nghề thơ (nếu có) thì cũng trong nội hàm của câu: Vẽ mây nẩy trăng mà tiền nhân đã luận vậy! Nào, thì lại vào xem ông Triều Vân đang oang oảng buôn chuyện với một tay thợ cạo có cỡ ở thành Đông nhé:

Có bác thợ ở phố tôi
Quanh năm cắt tóc nhìn đời bằng lưng
Khăn choàng mời khách ung dung
Mặt gương soi mặt mình trông thấy mình
Mái đầu sợi bạc sợi xanh
Lược mềm tay khéo mà thành thấp cao
Thôi thì mặt cứ quay vào
Còn lưng ta gửi lời chào nhân gian!

                                        (Bác thợ cắt tóc).

Đấy, chỉ từ cái từ tấm lưng cần cù, liên tục quay ra của anh phó cạo, mà ông Triều Vân đã nhìn ra những nỗi này niềm nọ của kiếp người. Thật vậy, chỉ khi ta quay vào bản thể, quay vào trong mình, thì mới nhận ra mình. Thơ Phạm Ánh Sao thuở ấy, câu chữ cứ chúm chím, nền nã đoan trang, mà đằm mà gợi trong nhịp 68 với những mớ ba mớ bảy:

Xa quê từ những năm nào
Hoàng hôn vẫn cũ như bao nhiêu chiều
Lỡ thèm mái rạ liêu xiêu
Lại mừng xóm mới có nhiều nhà cao
…

Dù trời nhạt nắng phai mưa
Chợt mừng người cũ còn chưa mới lòng.

                                     (Xóm cũ lòng xưa).

Nói công bằng, dù có căn có cốt thiên tư thơ, nhưng nếu chút thiên tư ấy không được nỗ lực bồi chúc bằng trí tuệ và vốn sống, thì khó mà nên công nên quả với thơ lắm. Nên trong cái vẻ xúng xính của lục bát, phải tiết chế câu chữ, bắt ngôn ngữ thơ phải tự dẫn động ý tứ, thì thơ ấy mới có được cái ám gợi khi bạn đọc tương tác:

Đào mai theo khách về nhà
Chỉ còn lại một em và bùa yêu
Ngổn ngang mùa cũ bao điều
Rực lên một đóa hoa chiều… đợi xuân.

                               (Chợ hoa chiều áp Tết).

Suốt mấy mươi năm, Phạm Ánh Sao – Triều Vân đã định hình mình trên con đò lục bát lênh đênh ấy. Cho đến bây giờ, cái vía lục bát trong ông còn đằm, còn nặng lắm, e là khó thoát nổi lắm. Khổ, với thơ muốn ra khỏi sự quen thuộc, ra khỏi căn cốt của mình, không khéo lại na ná thành ông này, giông giống bà kia. Khổ lắm, căn cốt lục bát trong thơ Triều Vân nặng thế này cơ mà:

– Tết này tay bố đã run
Bánh chưng gói cả mưa phùn vào nhân.

– Khoảng riêng nào cũng xắn đôi
Nửa em nắng sáng, nửa tôi gió chiều.

 

3. Lập bút danh căn bát tự, dụng thần, kỳ nhân cải vận thơ?

Gõ cái bút danh Triều Vân của Phạm Ánh Sao, lại nhớ chuyện ổng kể với tôi bữa đêm bên chân sóng Quất Lâm gần hai mươi năm trước. Số là Phạm Ánh Sao rất thích văn của Đỗ Chu, rồi có duyên có cớ chữ nghĩa thế nào đấy mà lại được chơi với ngài Đỗ Chu theo chiều sâu. Rồi họ Phạm mang thơ tặng vào họ Đỗ tấp nập, họ Đỗ đọc qua một lượt, lại xem cả Bát tự, Dụng thần qua ngày tháng năm sinh của Phạm Ánh Sao. Họ Đỗ lập Bát tự, ngẫm nghĩ mấy ngày rồi gọi họ Phạm đến mà khoanh cho cái bút danh Triều Vân vậy!

Nghe ngài Đỗ Chu biện giảng về cái bút danh Triều Vân mà họ Phạm dùng bây giờ thấy cũng có lý lắm. Đây, nguyên lời ngài Đỗ Chu, được gõ lại từ bản thủ bút in kèm trong tập thơ Đi mãi mà không thành đường của Phạm Ánh Sao in 2016 đây ạ:

“Chú Sao, từ nay chú chọn lấy một trong hai tên dưới đây thì sẽ thành nhà văn tốt đẹp. 1. Phạm Tử Văn – 范 子 文; 2. Phạm Triều Đông – 范 朝 東 (Cũng có thể là Triều Vân) – 朝 雲. Đỗ Chu. Hà Nội. 28/07/2009.”

Phạm Ánh Sao dùng cái bút danh Triều Vân là từ cái căn duyên văn chương ấy, ơn giời, sau vài mươi năm vật qua, đổi lại giữa Ánh Sao và Triều Vân, thì số giải thưởng văn học mà ông Phạm Ánh Sao nhận được cũng đã ghi gần kín hai mặt giấy A4 chứ chả bỡn! Nhiều giải đọc lên cũng thấy ấn tượng, và đủ độ tin cậy lắm, này nhé: Giải Nhì thơ “Ngàn năm Hồn Việt” do Báo Văn nghệ và 05 đơn vị tổ chức; Giải Tư, (thơ kỷ niệm 1000 năm Thăng Long, do báo Văn nghệ và 05 đơn vị đồng tổ chức); Giải B, thơ, VHNT Côn Sơn, giai đoạn 2010 – 2015; Giải B, VHNT Côn Sơn, giai đoạn 2015 – 2020…

Chả biết có phải do ngài Đỗ Chu đã cải vận văn chương cho Phạm Ánh Sao bằng tên tự hay không, mà đến nay, mới chỉ sau vài mươi năm tảo tần cùng thơ phú, nhà thơ Phạm Ánh Sao đã xuất bản 11 tập thơ và hiện đang là Chi hội trưởng Chi hội Nhà văn Việt Nam tại Hải Dương. Tôi đoan chắc rằng, đọc xong bài viết này, rõ rành nguồn cơn cái bút danh Hán tự này, cụ Đỗ Chu lại kín lịch cho chữ, cho tên các văn nghệ sỹ rắp nổi danh qua tứ trụ, bát tự chứ chả bỡn!

Thơ họ Phạm, như đã nói, cải vận bằng cái bút danh Triều Vân xong vào Hội vào hè xong, nhưng người ta đọc vẫn ra cái cốt cũ của ông, lạ thế chứ. Thì đây:

Ngậm đòng nõn lúa đâu rồi
Sân gôn cấm khẩu những lời ca dao
Em tôi bước thấp bước cao
Bấm hờ khuy áo lạc vào phố mơ.

                             (Nhành lục bát).

Lại nữa, vẫn cái chúm chím tự trào, vẫn những câu chữ được tách ra từ những nếp gấp thời gian và trải nghiệm, chả khác mấy với ông Phạm Ánh Sao năm nào:

Bước vào giữa chốn thị phi
Gặp bao mặt nạ giống y mặt mình.

                                                  (Đi).

Căng, rất căng, cái lưới lục bát bủa vây thế này, ấy là căn là nghiệp, để rồi xem họ Phạm có xé lưới mà vượt đến một chỗ tự do nào không, chứ cứ cái tạng chữ này, thì vấn đề “đập mình ra xây lại” rồi thành công cốc là rất dễ xảy ra:

Bình minh sấp ngửa bước chân
Luống cày lật những nhọc nhằn lên phơi
Nắng mưa con nước đầy vơi
Gánh nghèo qua bến đậu nơi cơ hàn.

                                          (Ký ức làng).

Nào, lòng vòng mãi, giờ thì vào mấy khoang thơ ông Sao – Triều Vân để đồ tự do xem thế nào. Ối giời, đây ạ:

Tôi gặp một nhà thơ
Hiện đại thuyết ảo mờ
Đọc mãi mà không hiểu
Đi con đường mới đi
Mười năm sau
Gặp lại
Các bác đều thở dài
Đi mãi mà không thành đường.

                      (Đi mãi mà không thành đường).

Nghe cách viết này là lối chưa xuất binh đã sợ thất bại, nên dự ra ngay được kết quả tự do của ngài rồi. Ấy nhưng trên đường đến với thơ tự do, ngài Triều Vân cũng có nhiều những nút chữ khá chắc chắn, tuy nhiên để sâu, để gợi như Lục bát của ngài thì quả là chưa đến tầm được:

– Xế chiều tôi với bà nhìn nhau
Vẫn ấm áp thuở nào
Chỉ đuôi mắt vẽ bản đồ nổi nênh cơm áo
Nhìn cháu con đứa khuyết đứa tròn.

                                            (Nhìn).

– Gốm dựng đêm
Một mảnh đời
Một góc rừng đầy gốm
Ném câu thơ vào lò
Rực lên
Vũ khúc lửa
Thức dậy
Giao thoa
Thơ
Gốm
Và em.

              (Giao thoa).

Trượt khỏi mạch lục bát, thôi thì mừng là câu chữ của họ Phạm vẫn còn của thơ, vẫn hàm ngôn, vẫn dẫn gợi, may thế! Trong lúc đi tìm tự do cho tư duy thơ mình, ông lạc vào thế giới thơ Nhật Bản, (nghe y như ông tự mình làm một cuộc Duy Tân giông giống các tiền bối năm nào). Năm 2020 ông cho xuất bản cả tập thơ Khúc ru tình, viết theo thể thức thơ Tanka của người Nhật. Nào, xem mấy khúc Tanka của ngài Triều Vân được lập thành bằng căn cốt… Lục bát đây ạ:

Đồng làng vắng tiếng cười
Heo may nhặt sót lời ca dao
Dự án những tầm cao
Cánh cò bay lạc vào trong mơ.

                  (Bà ngồi vá lại một thời thảng xa).

Dạ thưa ngài Triều Vân Tanka quý mến, những câu thơ Tanka trên đây, chỉ cần đặt vào mấy chữ quen thuộc, thì lại vuông chành chạnh Lục bát Phạm Ánh Sao ạ, thử nhé:

Đồng làng (đã) vắng tiếng cười
Heo may nhặt sót (những) lời ca dao
Dự án (treo) những tầm cao
Cánh cò bay (lả) lạc vào trong mơ…

Thêm một ví dụ nữa từ Tanka đã bị Lục bát hoá của ngài Triều Vân:

Trúc xinh đứng một mình
Câu thơ thả sân đình gửi tôi
Cầu vồng phía chân trời
Em và thơ suốt đời tôi mang
Sắc thu se đỏ mắt lá bàng.

    (Câu thơ giăng cầu vồng mắt đỏ)

Nào, lại xin máy tay mà tăng san mấy chữ, để nhịp sáu tám lộ thiên lộ địa đây ạ:

Trúc xinh (trúc) đứng một mình
Câu thơ (em) thả sân đình gửi tôi
Cầu vồng (giăng) phía chân trời
Em và thơ suốt (một) đời tôi mang
Sắc thu đỏ mắt lá bàng.

Còn khá nhiều bài Tanka trong Khúc ru tình, có thể dùng phương pháp tăng san chữ như trên đây để “dịch” thơ Tanka Triều Vân về Lục bát Phạm Ánh Sao. Gõ đến đây, chợt nghĩ khác: Thay vì nghĩ Phạm Ánh Sao bị lục bát ám chữ, thì tôi nghĩ rằng ông đang dùng Lục bát để xâm thực Tanka, để làm giàu thêm cho cả hai thể thức thơ truyền thống của Việt Nam và Nhật Bản. Với văn chương, cứ tích cực và đa chiều như thế là rất nên chứ lị!

 

4. Cõi người nguồn mạch trổ hương?

Mới đây, ông vừa tái bản cuốn Khúc ru tình, lại xuất bản thêm ấn phẩm Lời tự tình của biển đều ở năm 2024, ấy là điều vui cho thơ và cho ông!

Đọc Lời tự tình của biển, thấy có vẻ như công cuộc tìm tòi về hình thức đã khép lại, Phạm Ánh Sao hướng thơ mình đến những vấn đề lớn lao của đất nước, của thời thế và kiếp người bằng tư tưởng, bằng hệ thống của một tư duy sáng tác nhất quán, với ý đồ được xây dựng và tổ chức rõ ràng khi xuất bản ấn phẩm!

Những trang thơ trong Lời tự tình của biển đã được xóa nhòa đi những nhận diện, những ranh giới về kỹ thuật về thể thức của thơ… Đằm sâu trong ấy là tình yêu Tổ quốc, là chủ quyền biển đảo, là những nỗi niềm của lịch sử, của hôm qua, hôm nay trước từng tấc biển yêu thương của nước non này!

Giọt chuông chiều thả mong manh
Giữa bao la biển hóa thành lời ru
…
Ơ kìa trên đảo lạ chưa
Có hải quân nhí chơi đùa bên nhau
Dung dăng khúc hát đồng dao
Trống trường đã điểm hòa vào tiếng chuông.

                                (Chuông chùa ở Trường Sa).

Với nhiều nhà thơ, khi chưa tìm được lối mới triệt để cho thơ mình, thì sự tìm tòi, sắp đặt, làm mới bằng tư duy… để tạo ra những tầng nghĩa mới cho những câu chữ quen thuộc, ấy có thể coi là sự thành công ở mức độ nào đó cho thơ vậy. Đọc Lục bát của Phạm Ánh Sao, khi mạch ngôn ngữ thơ và tư duy thơ được tổ chức ăn ý, đồng thuận, xuyên suốt trong tác phẩm, thì nó đã tự nâng tầm lên, để vượt qua thể thức, vần nhịp mà tương tác với cuộc sống và kiếp người bằng tư tưởng văn học.

Sông Hồng gió lộng xôn xao
Đàn ong tíu tít tìm vào vườn trong
Ai gieo nỗi nhớ mà mong
Mắt em hạt nhãn cứ long lanh mời
Hương thơm cho đất cho trời
Thảo thơm phố Hiến gửi người Trường Sa.

                     (Nhãn lồng ra đảo Trường Sa).

Với thơ hôm nay, những buồn vui bằng cảm xúc thơ bất chợt kiểu “dưa góp” đã đang tự thu mình lại trước những đòi hỏi sâu hơn, cao hơn, tinh tế hơn từ cuộc sống! Thơ hôm nay kiến giải, tương tác và giải toả những nỗi niềm người ở các tầng thức vi tế hơn, bởi vậy nó cần cái tư tưởng, cái chất trí tuệ làm nên căn cốt của tác phẩm! Triều Vân – Phạm Ánh Sao, mấy mươi năm làm một cuộc thơ bắt đầu bằng Lục bát, rồi như nghi ngờ Lục bát, có nghi ngờ mới dám vật mình ra mà làm mới làm cũ, mới mon men mượn cả thể thức thơ của hải ngoại mà cải tiến thơ mình, rồi ngẫu nhiên mà lại về vuông chành chạnh cùng Lục bát.

Đừng tưởng sự nghi ngờ, sự giãy động trong thơ của ông Triều Vân không thành công nhé! Chính sự “ra đi” bằng “nghi hoặc”, bằng việc “mượn khuôn đúc cốt” qua hình thức thơ kia, là một quá trình mà người làm thơ rất cần trải nghiệm để nhận ra căn cốt của thơ mình. Giờ thì cứ ung dung cầm lục bát mà phất lên đời, ông Phạm Ánh Sao nhé! Lục bát của ông đã ngấm đủ những cung người bậc chữ, thì mời ông cứ xâm thực những mùa người hiện đại này bằng nhịp sáu tám trời cho sau những vòng vo từ một cuộc chữ.

Tháng 01/2025
NGUYỄN THẾ KIÊN  – Kienlucbat

 

 

* Bài đã đăng trên các báo: Vanvn.vn, ngày 13/12/2025; Vov.vn, ngày 23/06/2025.
^([1]) Nhà thơ Phạm Ánh Sao, Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam.
^([2]) Tỉnh Hải Hưng thành lập năm 1968, giải thể năm 1996.