NGUYỄN LINH KHIẾU và hành trình khai mở một thể loại văn học

Nhà thơ Nguyễn Linh Khiếu

1. Mở cửa.

Trong những giá trị lớn mà nhà văn tạo ra, ấy là xây dựng một con đường văn chương mới, để người viết và người đọc có thể đồng hành trên đó. Rồi cùng tương tác, chia sẻ, giải phóng và chuyển hóa tích cực những nỗi niềm của cõi người.

Hàng ngàn năm qua, song song với việc sử dụng những thể loại/ thể thức văn chương sẵn có, để tiếp cận, chia sẻ và giải phóng những tầng thức ẩn ức trong cõi người. Thì có nhiều nhà văn, nhà thơ không ngần ngại dấn thân để tìm ra những con đường mới, những thể thức mới trong văn chương. Chính điều đó đã góp phần kích đẩy sự sáng tạo và nuôi dưỡng cảm xúc cho người sáng tác! Như gần đây, sự xuất hiện các thể thức thơ 1-2-3 của thi sỹ Phan Hoàng và thơ Namkau của thi sỹ Trần Quang Quý đã được nhiều nhà thơ hưởng ứng và sử dụng đắc lực trong sáng tác.

Với Tùy văn, thi sỹ Nguyễn Linh Khiếu^([1]) đã chủ động xây dựng một thể loại mới của văn học. Công cuộc xây dựng ấy là một quá trình sáng tạo và khẳng định liên tục về Tùy văn của Nguyễn Linh Khiếu trong suốt hơn mười năm qua! Trong mảng này, ba ấn phẩm được ông tổ chức xuất bản là BEIJING lá phong vàng, Nxb Hội Nhà văn 2018; Chân mây, Nxb Hội Nhà văn, 2024; Hoa khởi trinh, Nxb Hội Nhà văn 2024, đều thuộc thể loại Tùy văn của Nguyễn Linh Khiếu.

Như vậy, từ một ý thức sáng tạo, nhà thơ Nguyễn Linh Khiếu đã bền bỉ xây dựng, thử nghiệm, phát triển và hoàn thiện sau một quá trình gần 10 năm để tạo nên một con đường văn chương mang tên là Tùy văn. Việc tạo dựng một thể loại văn học mới, rồi minh định ra cấu trúc, thuộc tính và đặc trưng ngôn ngữ của nó, rồi đưa được nó vào dòng chảy văn chương! Đấy là việc thậm khó, bởi trong cõi văn bao đời nay, có đâu nhiều người dám làm việc ấy? Qua thể loại Tùy văn, Nguyễn Linh Khiếu đã đóng góp một thử nghiệm độc đáo và giá trị vào dòng chảy văn học Việt Nam đương đại.

Cũng xin điểm thêm đôi dòng về thi sỹ Nguyễn Linh Khiếu. Ông là một nhà thơ đầy tính sáng tạo, ưa sự cách tân trong thi pháp và ngôn ngữ thơ. Mấy năm trước ông xuất bản trường ca Phồn sinh với độ dày 700 trang, đó là một ấn phẩm không hề dễ tiếp nhận, bởi thi pháp khá đặc biệt mà ông đã thi triển. Phồn sinh từ khi ra đời cho đến nay vẫn là tác phẩm chưa hết “nóng” đối với giới thi ca! Thi sỹ Nguyễn Linh Khiếu là một PGS. TS Triết học, người đã nhận được giải thưởng thơ của Báo Văn nghệ từ năm 1995; Giải thưởng thơ của Tạp chí Văn nghệ Quân đội năm 2010 và Giải thưởng Hội Nhà văn Hà Nội năm 2024 cho tập tùy văn Hoa khởi trinh.

Bài viết này, chúng tôi sẽ tiếp cận, tìm hiểu và nhận diện sâu hơn về Tùy văn Nguyễn Linh Khiếu qua loạt tác phẩm mà ông đã xuất bản ở thể loại này!

2. Trong những tầng thức chữ.

Tập tùy văn đầu tiên của Nguyễn Linh Khiếu là Beijing Lá phong vàng, xuất bản năm 2018, đọc những trang viết trong ấy, tôi đã lờ mờ nhận ra ông có ý định xác lập một thể loại văn chương mới. Sáu năm sau đó, để định danh cho khái niệm Tùy văn đầy đủ và chi tiết hơn, trong lời giới thiệu ấn phẩm Chân mây, ông đã chia sẻ:

“Tùy văn ghi lại tâm trạng nhất thời. Tùy văn không phải là thơ, không phải là văn xuôi và cũng không phải là triết luận. Nó có thể có liên quan tới các thứ ấy, cũng có thể không liên quan gì tới các thứ ấy.

Tùy văn có ngôn ngữ và kết cấu của mình. Đó không phải là kết cấu của một bài thơ, một truyện ngắn hay một luận văn triết học. Ngôn ngữ tùy văn không phải là ngôn ngữ thơ, ngôn ngữ văn xuôi hay ngôn ngữ triết học. Đọc nó bạn có thể phân vân về ngữ pháp và các quy phạm ngữ học hay kết cấu tác phẩm. Ngữ pháp hay kết cấu của tùy văn là ngữ pháp và kết cấu của tùy văn”.

Quả thật ngôn ngữ và kết cấu tổ chức trong tùy văn của Nguyễn Linh Khiếu bao chứa tất cả những tính chất cơ bản của ngôn ngữ văn chương. Nhưng hình như nó đang cố vượt thoát ra khỏi những giới hạn trong các thể thức cũ, để tạo ra một thể loại mới trong văn học. Trong ấy, những suy tư, những góc nhìn, những hệ quy chiếu của tác giả được giải phóng nhanh hơn và không bị chi phối bởi cái khung của những thể loại văn chương cũ!

Cái đặc trưng nhất để một thể loại văn chương có thể tồn tại được là ở tính tư tưởng! Ngài Phó giáo sư, tiến sĩ Triết học Nguyễn Linh Khiếu quả là cao tay và bản lĩnh, nên mới đặt mục tiêu sáng tạo ra một thể loại như Tùy văn chăng? Trong tùy văn của ông cái ông thích nói, cần nói, cái đáng nói, dù ở những tầng thức nào cũng có thể tương tác và tạo nên những sự chuyển hóa tích cực. Tựu trung lại, tất cả những gì gây cảm xúc cho ông ở trong một không gian và thời gian (thời không) nào đó… đều là chất liệu của tùy văn! Điều đáng quý là nó làm nổi bật những cái tứ văn chương từ cuộc sống mà không tốn nhiều chữ. Đọc văn chương ở ta lúc này, thấy nhiều thể loại, nhiều tác giả dùng chữ rất phí phạm mà hiệu quả lại không cao lắm!

Tôi nhập mạch văn chương của Nguyễn Linh Khiếu qua những đoản chữ bảng lảng, đồng hiện, thú vị của thể loại tùy văn mà ông khởi dựng. Đôi chỗ, chỉ trong khoảng già trăm chữ mà cảm thức, ý tứ cùng những góc nhìn, những hướng chuyển gợi của tác giả vẫn đẹp rạng rỡ:

Lạnh giá có phép màu của lạnh giá./ Băng non đầu mùa run rẩy tráng lệ nguy nga. Huyền ảo mong manh quá chỉ tỏ rạng chút ánh ngày đã dịu dàng ứa lệ tan chảy giàn giụa. (Sương băng).

Những cấu trúc câu chữ khác lạ, nhưng mạch lạc và đầy gợi mở có thể là đặc điểm nhận dạng của ngôn ngữ tùy văn Nguyễn Linh Khiếu? Xin tiếp tục cùng một trang ngắn ông luận về sen và những xác sen do thiên nhiên ướp trong băng giá!

Sen là sen. Bùn là bùn. Không có bùn thì không có sen. Bùn hóa thân thành sen hình hài tuyệt tác. Sen vinh danh bùn! / Nhưng vẻ đẹp của sen trong băng thì kỳ vĩ và đau thương quá/ Không thấy sen bị hủy diệt tàn khốc và mỹ lệ trong băng thì không hiểu được sự vĩ đại của sự sống./ Sen băng đó là vẻ đẹp phóng chiếu vị lai.v (Sen băng).

Góc nhìn của tác giả mở ra đầy triết luận. Phải có sự thấu thị về sen trong đạo Phật, có lẽ mới thức ngộ và luận về sen minh triết như thế!

Đại Đạo thường đề cao những sự dịch chuyển, như tác phẩm Kinh Dịch là cuốn triết luận vĩ đại về sự dịch chuyển của vạn sự, vạn thế. Sự chuyển hóa vĩ đại ấy, thì tự nhiên làm rất tốt, mà với con người thì sao mà khó thế!

Thì như thân sen kia, cả đời vùi mình trong cõi bùn, chỉ để chuyển hóa những tăm tối, tanh dơ thành những đài sen thanh khiết, ngát hương giữa cõi người? Phải chăng vì vậy mà các ngài Tổ sư của Đạo Phật mới lấy hình đài sen để làm đài ngọc đỡ thân tượng báu, nhằm mượn sen để tôn vinh một sự chuyển hóa vĩ đại mà đạo Phật muốn con người hướng tới?

Ừ, cũng bởi không chuyển hóa được như sen, nên con người cứ chạm vào nỗi đau, chạm vào danh lợi, là rất dễ nảy sinh xung đột và rồi nhiều khi gây họa vào cõi nhân sinh này!

Phải chăng Nguyễn Linh Khiếu muốn tiếp cận và khai mở những tầng thức cao hơn của cuộc sống và kiếp người bằng thể loại tùy văn này? Nào, lại ghé một vườn trúc ở Bắc Kinh để cùng ông thấu ngộ sự mạnh mẽ và khí lực của loài trúc. Rằng người xưa đem tùng và trúc để ví với bậc quân tử. Chỉ đến khi ông gặp trúc, vẫn biếc xanh giữa mùa đông phương Bắc, ông mới ngộ ra sự vĩ đại của trúc! Và chính ở nơi băng giá ấy, mới cho ông có cái nhìn thú vị về trúc:

Quân tử hùng vĩ như tùng nghĩa là đắc thời, quân tử nhẫn nại như trúc nghĩa là thất thế!/ Đắc thời và thất thế chỉ là tích tắc trong cuộc đời mỗi con người. Vinh và nhục chỉ là chớp mắt trong nhân gian. Điều căn bản là giữ được phẩm hạnh bản nguyên của mình. (Vườn trúc).

Như chúng tôi đã bàn ở phần trước, mỗi tác phẩm viết bằng thể loại tùy văn chỉ dùng số lượng chữ rất ít, như kiểu “truyện trong lòng bàn tay”, nhưng gợi mở ra rất nhiều tầng thức của ngôn từ! Tùy văn của Nguyễn Linh Khiếu với chữ ít, mà chạm sâu, mở rộng, thức gợi nhiều điều lớn lao từ những cái đang xảy ra ngay tại thời không mà ông chứng kiến.

Cái phép lập ngôn ấy của tùy văn, không tự nhiên mà đến, nó là cả một quá trình tìm tòi, phát hiện và hoàn thiện ngôn ngữ dùng cho một thể loại văn chương. Theo chúng tôi, giá trị làm nổi bật tính chính danh của thể loại tùy văn mà PGS.TS Nguyễn Linh Khiếu khởi xướng, trước hết là ở đặc điểm này!

Tùy văn, có vẻ thiên về sự Ngộ và Luận về những điều lớn lao của nhân thế. Cái được khai mở ra thì bạo liệt muôn chiều, cái luận kết thì thong dong như quy luật của tự nhiên chảy trong mạch Đại Đạo vậy. Như ở những bài tùy văn ông khai mở và triết luận về Giải Nobel hòa bình, giải Nobel văn chương của người Trung Hoa. Hay bài bàn về đức Khổng Tử, ông thả cái kết bằng một đoạn tùy văn thong dong, như dẫn ra một quy luật:

Trải qua hàng ngàn năm binh lửa bãi biển nương dâu bao thành quách cung điện của vua chúa đều bị tàn phá hết nhưng ngôi nhà mái trường và khu lăng mộ của một ông đồ thì vẫn trường tồn. (Giếng nước).

Mang theo thức cảm về những bài tùy văn của BeiJing Lá phong vàng, tôi lạc vào một miền Hoa khởi trinh – Một ấn phẩm tùy văn mới xuất bản năm 2024 của Nguyễn Linh Khiếu, điều làm tôi bất ngờ hơn, là những bài tùy văn trong tập này lại được viết thành một mạch liên tiếp những “câu chuyện” tái hiện một thời không của một miền quê ven biển vùng Sơn Nam Hạ. Trong thời không ấy, các nhân vật và thời đại của họ được dẫn kể bằng những cái tên, những ngôn từ địa phương hết sức chi tiết, mộc mạc và ấn tượng. Đây phải chăng là một góc nhỏ trong không gian và đối tượng khai thác của tùy văn?

Hình như thi sỹ Nguyễn Linh Khiếu đã cố gắng để mở rộng địa hạt cho thể loại tùy văn của ông. Tuy nhiên, nội dung của nó, ngôn ngữ của nó trong tập này, có vẻ như đã kéo tùy văn về gần với những thể loại quen thuộc khác, câu chữ đã ít nhiều mất đi cái chất gợi mở sâu sắc và độc đáo. Dường như nó không làm thỏa mãn chúng tôi khi đang tìm hiểu và nghiên cứu về ngôn ngữ của thể loại tùy văn mà ông đã dày công xây dựng!

Mang theo một hơi thở dài, chúng tôi tiếp tục tìm hiểu về ngôn ngữ tùy văn của Nguyễn Linh Khiếu và lạc vào Chân Mây – Ấn phẩm tùy văn thứ ba của ông đã xuất bản! Và rồi, mạch câu chữ ấn tượng bảng lảng, lúc như mơ, khi như thực mà gợi nguồn cho các tầng thức của ngôn ngữ lại ùa về.

Chúng tôi ngồi trên cát. Nghe tiếng biển. Tiếng trăng. Tiếng gió. Tiếng cát. Tiếng chim đêm. Tiếng cỏ cây. Bạn hỏi: Ta là du khách à. Mình nói: Cõi đời ai chả là du khách. Bạn lại hỏi: Sao lại đến Chân Mây. Mình nói: Nhân sinh này chỗ nào chả là chân mây cuối trời. (Chân mây).

Trong Chân Mây, ta gặp rất nhiều những trang tùy văn rất đẹp và gợi, chúng được dựng nên bởi sự tỷ mỷ và tinh tế:

Màu phấn hồng nhẹ bẫng chơi vơi hư huyền. Vòm hoa bừng nở giữa thiên không trong suốt vô cùng diệu vợi. Giữa một thời không phong rêu mai anh đào bỗng nhiên cao quý phi thường. (Mai anh đào).

Tùy văn của Nguyễn Linh Khiếu luôn được triển khai bởi cách tổ chức và lối hành văn khác lạ. Hầu như những quy chuẩn về ngữ pháp đã được ông hạn chế tới mức tối giản khi trình bày, ấy vậy nhưng nó không hề làm người đọc hiểu sai, hiểu lỗi khi tiếp cận! Thậm chí, nó còn khiến người đọc thú vị hơn, bởi sự thức gợi trong lối hành văn độc đáo của dạng thức văn bản văn học mới mẻ này.

Chiếm lĩnh được cái cây bụ bẫm tươi tốt mừng quá lũ kiến gió kéo cả đàn về làm tổ và sinh con ở đó. Những cành cây thay vì trĩu quả là trĩu trịt kiến đen. Ngày tháng thấm thoát. Cứ tưởng cái cây sẽ chết trước sự tàn phá dã man của bầy kiến. Không ngờ nó không chết.

Rồi một ngày bỗng nhiên bầy kiến lũ lượt bồng bế nhau chuyển nhà đi nơi khác. Có phải bầy kiến đã hết một vòng sinh trưởng. Hay cây ớt nhỏ bé đã sản sinh ra một thứ kháng thể để chống lại bầy kiến. Hay vì một lẽ nào.

Cây ớt sau những tháng ngày bị bầy kiến cầm tù đã được giải phóng, Những mầm cây lại ngỡ ngàng mọc ra. Những chiếc lá non lại hiên ngang xòe nở. Và những bông hoa trắng xanh lại lấm tấm đầu cành. (Cây ớt).

Đọc tổng hợp tùy văn Nguyễn Linh Khiếu, mới nhận ra cái mạch mà thể loại này hợp tạng là ở phần thong dong và luận gợi. Nó ưa bàn đến cái lớn, cái ít người thấy, cái mà các thể loại văn xuôi và triết luận khác phải viện dẫn rất nhiều từ ngữ, lý giải, minh họa, mượn tích, mượn điển nọ kia cho kín cạnh rồi mới lập ngôn được!

Ấy tức là cái anh tùy văn này, không dành cho cảm thức bồng bềnh của ông thi sỹ, cũng không dành cho cái lạnh chín, sắc lẻm của ông tiểu thuyết gia nào đó. Nó là một thể loại văn chương cần cảm thức, cảm xúc từ một thời không cụ thể, nhưng lại được đặt vào mạch ngôn ngữ mang tính chiêm nghiệm và luận mở. Đó là thứ văn chương của trí tuệ!

3. Chuyện từ những dấu chấm trong tùy văn Nguyễn Linh Khiếu.

Đọc những ấn phẩm tùy văn Nguyễn Linh Khiếu, chúng tôi nhận thấy ông không dùng bất cứ dấu nào, ngoài dấu chấm (.) câu. Sự độc đáo ấy, vốn đã được ông hé mở trong lời dẫn của tập Chân Mây mà chúng tôi đã trích dẫn ở phần trước. Điều này không phải là quá lạ lẫm với những người đã tiếp cận văn chương của vị PGS. TS triết học này ở các tập khác, như trường ca Phồn sinh, hay trường ca Hoa linh thảo đã xuất bản trước đây của ông!

Tuy nhiên, đọc các tập tùy văn mà ông đã xuất bản, mạch ngôn ngữ và lối tổ chức ngữ pháp độc đáo ấy của ông đã đưa chúng tôi qua rất nhiều cung bậc của chữ. Trong mạch chữ tùy văn ấy, người đọc gặp những sự gợi mở và chuyển hóa rất tự nhiên, sinh động. Viết văn mà dám tháo bỏ những quy chuẩn ngữ pháp truyền thống, của một hệ thống ngôn ngữ cực khó như tiếng Việt là việc làm mạo hiểm lắm! Vậy mà những trang tùy văn của Nguyễn Linh Khiếu vẫn khiến người đọc lĩnh hội được nội dung và tư tưởng của tác phẩm qua một lối ngữ pháp mới lạ, ấy mới thực là bản lĩnh và trí tuệ!

Có thể nói, sau hơn mười năm bền bỉ sáng tạo và xây dựng một thể loại văn chương mới có tên là TÙY VĂN, nhà thơ Nguyễn Linh Khiếu đã gặt hái những thành công. Tuy nhiên, để thể loại này tiếp tục lan tỏa và trở thành một xu hướng sáng tác mạnh mẽ, rất cần sự tiếp nhận cởi mở, tích cực hơn nữa từ các hội đoàn văn chương và công chúng độc giả!

Tùy văn là một thể loại văn chương độc đáo, nó chấp nhận mọi chất liệu của cuộc sống để người viết kiến tạo nên tác phẩm. Nhưng nó không phải là nơi để đặt vào đó những ngẫu cảm, ngẫu hứng bồng bềnh… Cái mà tùy văn đòi hỏi là tài năng và trí tuệ, để nó thẩm thấu, lan tỏa và tương tác sâu hơn với các tầng thức của cõi người!

Tháng 8 năm 2026

 NGUYỄN THẾ KIÊN

* Bài đã đăng trên các báo: Vanvn.vn, ngày 26/8/2026; Nhavanhanoi.vn, ngày 31/8/2026.

^([1]) Nhà thơ Nguyễn Linh Khiếu, hội viên Hội Nhà văn Việt Nam.