Thơ phong trào – Đôi điều chia sẻ!

1. Dẫn nhập

Trong khoảng vài chục năm trở lại đây các CLB Thơ ca ở nước ta phát triển rất mạnh, nhiều đến nỗi mà có nhà văn chuyên nghiệp đã nói vui rằng: Đây là đại dịch thơ của đất nước. Hiện đã có nhiều cây bút tên tuổi như Nguyễn Trọng Tạo, Trung Trung Đỉnh… bàn về vấn đề này. Đặc biệt nhà văn Trung Đỉnh (thời đương làm giám đốc – TBT Nhà xuất bản Hội Nhà văn) có một bài viết rất hay trên trang phongdiep.net, đấy là bài “Đại dịch thơ, việc gì phải làm um xùm lên thế”. Trong bài viết ấy, anh Đỉnh có những nhận xét rất xác đáng, công bằng về việc những hoạt động và sự sáng tác của các cây bút ở các câu lạc bộ thơ, đại ý rằng: Cứ để các cây bút thơ tự do sáng tác, tự do sinh hoạt, tự do xuất bản thơ mình. Đó là thú vui, thú chơi của mỗi người! Cái hay, cái đẹp thì sẽ ở lại, còn cái nhạt, cái xáo sến thì cuộc sống sẽ tự đào thải mà thôi!

Có thể nói việc hình thành và phát triển của phong trào làm thơ, chơi thơ trong giai đoạn vừa qua là từ nhu cầu tất yếu của con người và của xã hội Việt Nam đương đại. Xin được nói lại một câu của người xưa: “Cái gì có lý thì tồn tại”, bản thân của những người làm thơ ấy phải có nhu cầu, họ mới cụm nhau lại để mà chia sẻ những nỗi niềm thơ với nhau và tương tác cùng cuộc sống. Và thế là những Câu lạc bộ thơ, những Thi đàn, những Chiếu thơ lớn nhỏ được hình thành.

Có thể nói phong trào sáng tác thơ, và Thơ phong trào hiện đang tạo nên một khuynh hướng giải trí bổ ích và văn minh cho cuộc sống hôm nay. Thêm nữa, khi không còn phải gánh nỗi lo cơm áo trên vai, thì người ta sẽ quan tâm và tôn vinh hơn đến những giá trị tinh thần. Với người Việt Nam – Thơ ca là một giá trị vĩnh cửu! Bất chấp bể đời kia đầy muôn bão tố!

Nhiều người yêu thơ, nhiều người sáng tác thơ, tất nhiên phải có những tổ chức thơ ca được thành lập. Nó hình thành nên một phong trào sáng tác và cảm thụ thơ chân chính. Nhu cầu ấy xuất phát từ nhu cầu tự thân của con người Việt Nam trong thời hội nhập!

2. Những hạt vàng từ cánh đồng thơ đại chúng

Vài chục năm qua, tôi làm công tác xuất bản, đã rất nhiều lần trực tiếp tham gia tổ chức xuất bản, biên soạn, biên tập tác phẩm của nhiều Câu lạc bộ thơ. Bởi được trực tiếp đọc và biên tập nhiều tập thơ được hình thành từ phong trào thơ, tôi nhận ra rằng nếu có phương pháp đọc và lọc tối ưu, thì không khó để nhận ra những hạt vàng thơ ca từ thơ phong trào và những mô hình câu lạc bộ.

Hồi những năm 2009, 2010 tôi có đọc được một bài thơ của một bác 65 tuổi, bác ấy tên là Trịnh Hoài Đức, là hội viên một câu lạc bộ thơ của tỉnh Hà Tây cũ, bài thơ ấy đã khiến tôi giật mình bởi tư tưởng nhân văn và cách lập cấu tứ của tác giả! Bài thơ tên là “Lời một bào thai”:

“Con chưa tới được tiếng khóc đầu tiên
Đã bị lãng quên từ trong lòng mẹ
Giữa dằn vặt đêm trường đau xé
Một kiếp người chưa đủ độ khai sinh.

Thế còn hơn đủ dáng đủ hình
Mà cứ nói những điều không cần nói
Mà cứ gọi những điều không cần gọi
Để quanh mình tiếng khóc cứ duềnh lên.

Con là con của mẹ chửa thành tên
Giữa nhường nhịn anh em chia lìa ruột thịt
Con ra đi lúc mặt trời chưa mọc
Để mẹ nghèo có được một hừng đông.

Chiếc bào thai từ cuộc sống bão giông
Hoặc bật dậy hoặc ra đi lặng lẽ
Nơi sàng lọc công bằng là lòng mẹ
Dẫu chưa được làm người con cũng dám hy sinh.”

Cả bài thơ, chỉ là những câu chữ mộc mạc, dung dị, nhưng lại chở được cái ý tứ lớn lao về tư tưởng của một thi sỹ! Tư tưởng ấy là sự nhân văn trong cách nhìn của sự ra đi đối với một bào thai! Bài thơ là một câu chuyện giả tưởng, nhưng đằng sau cái giả tưởng là lời của một bào thai kia, thì lại là những nỗi nhân sinh thường trực, là cái đau, cái xót của một người mẹ trẻ lầm đường lỡ bước! Những bài thơ như thế này, thì dù xuất hiện trong sổ tay thơ, trong chiếu thơ hay bất cứ nơi nào, nó vẫn mang giá trị đích thực của thi ca! Nó đến với người đọc bằng cảm xúc, chứ không phải bằng sự uốn éo, làm dáng hay làm lạ của ngôn ngữ thơ, cũng không phải bằng tầm vóc của một tổ chức thơ hay một trang truyền thông về văn học nghệ thuật!

Lại có một lần, được ngồi với các cụ ở câu lạc bộ thơ phường Giáp Bát và phường Tân Mai, tình cờ tôi cũng gặp được những câu thơ hay đến giật mình. Gần chỗ tôi ở, có hai bác không thuộc Hội Nhà văn, hay CLB nào cả, nhưng họ có những câu thơ mà chỉ cần đọc thôi đã thấy gai người lên rồi. Bác đầu tiên tên là Nguyễn Minh Thuộc, viết một bài thơ tên là “Đèn”, có mấy câu thôi:

“Thắp đèn gạt ngọn bấc
Ánh sáng chưa tỏa lan
Muội dầu đã bám”

Bài thơ này viết bằng sự trải nghiệm ở cấp độ vi tế. Tứ thơ hay quá chúng ta thắp sáng một cái này lên, ánh sáng chưa lan tỏa ra, thì cái đen tối chính trong lòng ta đã ám muội vào cuộc sống này rồi. Có một bác nữa tên là Lại Hoài Phong cũng ở ngay trong xóm phố của tôi, tuổi đã ngoại 70 rồi, và bác ấy viết một bài thơ mang tên là “Sinh lực” có những câu dùng từ rất mạnh, rất hiện đại:

“Lật cối trăng thu giã cốm vàng
Gặp hạt lúa xuân nảy mầm đội đá”.

Có thể nói mấu chốt là chất lượng thơ, tạo nên sức sống của thơ, chứ không phải vấn đề tên tuổi chuyên nghiệp. Cách đây khoảng mươi năm, tôi có dịp nói chuyện thơ ở một câu lạc bộ, gặp một tác phẩm thơ ở một CLB viết về vị mặn của biển như thế này:

“Làm ruộng bạc đầu hóa lão nông
Ra biển thấy mình cũng mênh mông
Sóng òa môi mặn mà cứ ngỡ
Uống lại mồ hôi đổ xuống đồng”

Có một nhà giáo là Hiệu phó của một trường ở Bình Định, anh ấy cũng là hội viên một câu lạc bộ thơ, anh ấy viết lục bát về Mẹ như thế này:

“Mẹ nhòa vào núi xa mờ
Con như sông vắng một bờ buồn trôi
Lẫn trong cát bụi mồ côi
Mà nghe gió vẫn chưa thôi miệt mài”

Đấy là bài thơ Mẹ của nhà giáo Ngô Văn Cư – ở tỉnh Bình Định. Bài thơ này chạm đến công đức của người mẹ đối với đứa con bằng một cách đặc biệt. Cái đặc biệt nằm ở hình tượng gió trong câu thơ! Sự chịu thương chịu khó, đức hy sinh của người mẹ được đặt vào trong cái miệt mài tần tảo của gió! Để nghe được sự tần tảo ấy của mẹ, ắt phải là một hồn thơ tinh tế và hiếu thuận.

Có một nhà giáo nữa, ông nguyên là giáo viên trường Đảng, hiện đang nghỉ hưu ở Tây Nguyên. Ông ấy viết về một cơn say mà khi đọc xong tôi chợt liên tưởng đến thi tiên Lý Bạch. Lý Bạch say thì nằm trên cành đào mà ngủ, còn ông Trần Ngọc Cư say, thì cái say thế này ạ:

“Khi về đếm một ra hai
Đếm ba ra bốn dặm dài phố khuya
Vầng trăng dày mỏng ô kìa
Một mình ta với nhân chia tháng ngày”

Cái say này là cái say của tứ chi thôi, nhưng “ngũ giác” thì sao mà tỉnh thế. Rõ ràng là say đấy mà lòng vẫn đầy ắp những lo toan về cuộc sống. Trong cơn say ấy, vẫn hiện lên mồn một những nhân chia cộng trừ của bể phù sinh!

Giai đoạn này, trước sự phát triển như vũ bão của công nghệ, trên các nền tảng mạng xã hội như facebook, zalo… người ta rất dễ dàng để tạo ra các hội nhóm hoạt động thơ ca. Hiện nay, đã có hàng chục ngàn hội nhóm thơ của người Việt Nam trên mạng xã hội đang hoạt động. Chính vì vậy mà việc tiếp cận, cảm nhận, đánh giá về thơ phong trào ở giai đoạn này rất thuận lợi. Việc tổ chức phát hiện, bồi dưỡng các cây bút có thiên tư thơ cũng trở nên dễ dàng hơn rất nhiều!

Có thể nói rằng, phong trào thơ và thơ phong trào hôm nay đang có những đóng góp rất tích cực cho cuộc sống và văn chương của đất nước này! Thơ phong trào trong cuộc sống đương đại cần một sự tiếp nhận công bằng của giới chuyên môn và người đọc!

3. Một vài hạn chế từ những trang thơ phong trào!

Bên cạnh những mặt mạnh, thì các tác giả của dòng thơ phong trào, thơ câu lạc bộ có một điểm yếu chung là dựa quá nhiều vào các danh nhân, các vĩ nhân để sáng tác và ca ngợi.

Đây là cách sáng tác theo chủ đề, chủ thể nhất định, mục đích là tạo ra những sáng tác thơ xoay quanh các vấn đề mà một đoàn thể hoặc một tổ chức cần tập trung đề cao! Thế nhưng, với nhiều tác giả, bởi bút lực chưa đủ, ngôn ngữ nông và mòn xáo mà tác phẩm được viết ra lại phản tác dụng. Nhiều tác phẩm thơ phong trào viết ca ngợi về vị danh nhân này, vị tướng kia, nhưng được lập trình bằng thứ ngôn ngữ lắp ghép, dễ dãi, vần vè, hô khẩu hiệu… thì tự nhiên lại làm giảm uy thế và công lao của người được ca ngợi. Tôi chắc chắn, nếu các vị ấy còn tại thế, thì chắc hẳn cũng phải đỏ mặt khi “bị đọc”, “phải đọc” những bài thơ viết về mình thô thiển như thế.

Dài dòng đôi chút, điểm cần lưu ý đầu tiên đối với người làm thơ là cách sử dụng ngôn ngữ, là mã hóa ý tứ của mình vào trong lòng câu chữ! Nhà bác học Lê Quý Đôn của chúng ta phát biểu về thơ: Thơ rất cần sự thật, nhưng thơ tối kỵ sự thật hiển lộ! Còn thi thánh Đỗ Phủ, khi nói về câu chữ dùng trong thơ thì bảo: Ngữ bất kinh nhân, tử bất hưu! (Dùng chữ (làm thơ) mà không khiến người khác nể sợ, thì chết không an). Nhà thơ Mai-a Cốp-xki lại bảo: Để có được một gram chữ trong thơ, nhà thơ phải đào đãi ra từ hàng tấn quặng ngôn từ!

Trích dẫn mấy ý của tiền nhân trên đây, để thấy không phải cứ vần vè mới là thơ, không phải cứ xếp câu, sắp chữ cho đủ đội hình, cho có nhịp có điệu đều được gọi là thơ cả! Các nhà thơ của thơ phong trào, thơ câu lạc bộ, thường có một điểm chung là cứ sợ người đọc không hiểu thơ mình, mà làm dễ dãi thơ mình ra. Rồi nhiều chỗ mải chạy theo niêm luật, vần điệu mà dùng nhiều từ độn, từ ép… kết quả là đã đánh rơi hoặc làm nhạt đi ý tứ của thơ mình! Ấy là một vài hạn chế thường thấy ở dòng thơ phong trào vậy!

4. Điểm đến của thơ.

Thơ là một bộ môn nghệ thuật! Hẳn là vậy, nhưng nó là một môn nghệ thuật đặc thù. Chả thế mà có một ý kiến rất hay về thơ: Khi tất cả các loại hình nghệ thuật khác im lặng, thì thơ lên tiếng!

Nói là chơi thơ, thưởng thơ, nhưng thật sự việc làm thơ và cảm nhận thơ đòi hỏi những kỹ năng và hiểu biết nhất định! Làm thơ, chỉ yêu thơ, chỉ dựa vào năng khiếu là chưa bao giờ đủ, cái để tạo nên sức sống và sức bền cho thơ là ở sự hiểu biết, ở trí tuệ đích thực. Cái ấy mới tạo nên tư tưởng cho thơ vậy!

Thơ là một sản phẩm của cõi người, bởi vậy đích đến và đối tượng phục vụ duy nhất của nó là con người! Thơ chia sẻ và dìu đỡ những nỗi niềm người trong bể phù sinh! Vậy nên, Phùng Quán mới nói: Có những phút ngã lòng, tôi vịn câu thơ mà đứng dậy!

Thơ cần những cuộc cách tân để cập nhật, để dự báo, để chia sẻ sâu hơn, tinh tế hơn với những nỗi niềm người qua các giai đoạn phát triển của cuộc sống. Tuy nhiên, sự cách tân, cách mạng trong ngôn ngữ thơ của một bộ phận người viết tạm được gọi là chuyên nghiệp hiện nay, lại khiến thơ dần xa rời cuộc sống! Chính vì vậy bạn đọc của thơ đang ngày một thưa dần.

Bên cạnh đó có một vấn đề rất tế nhị đặt ra là: Hình như những sáng tác thơ của hai thập niên đầu thế kỷ này hình như chưa cập nhật đầy đủ những nỗi buồn vui của cuộc sống, của đất nước hôm nay?

Phải chăng, những sáng tác của người viết chuyên nghiệp hôm nay chưa thị hiện, chưa tương tác triệt để với những nỗi niềm của con người, của dân tộc và cõi nhân gian đương đại này?… Bởi vậy, mà một bộ phận người đọc thơ, người yêu thơ hôm nay cảm thấy mình phải cầm bút để cập nhật những nỗi niềm của con người và thời cuộc?. Nếu nhìn từ điểm này thì thấy các phong trào thơ và thơ phong trào đang đến gần hơn với người đọc và cuộc sống!

Nhiều nhà thơ chuyên nghiệp của chúng ta hôm nay, hình như đang theo đuổi những thứ cao xa trong thơ, đang cố gắng để hội nhập hơn nữa thơ Việt Nam với thơ thế giới mà bỏ quên mất người đọc Việt Nam. Và chính vì vậy, có thể ở điểm này mà đã đánh mất cái hồn cốt thơ Việt chăng? Mới đây có một tập thơ của một tác giả trẻ được giới thiệu rất hoành tráng, có rất nhiều nhà chuyên môn đánh giá cao, tác phẩm được in và bán đến cháy thơ, nhưng đến khi người đọc mua về, thì rất nhiều người cảm thấy thất vọng, có người còn hầm hầm mặt mũi vì thứ ngôn ngữ trần trụi, gợi dục mà tác giả sử dụng. Như vậy đủ thấy cái bản sắc văn hóa, cái ngưỡng thẩm thấu thơ, cái tư duy thơ của con người Việt, văn hóa Việt Nam chưa sẵn sàng tiếp nhận những câu thơ như thế.

Ở chiều ngược lại, thì những tác phẩm thơ cổ điển, hoặc những tác phẩm trong chiến tranh, vẫn đi vào lòng người đọc không cần một lời giải thích nào cả. Những bài thơ của Phạm Tiến Duật, của Trần Nhuận Minh, Trần Ninh Hồ, Hoàng Nhuận Cầm, Hữu Thỉnh, Trần Mạnh Hảo, Nguyễn Đức Mậu, Vũ Quần Phương… viết cách đây đã nhiều năm vẫn được bạn đọc đón nhận rất trân trọng. Người đọc những bài thơ ấy có cần giải thích đâu, họ có được học thẩm bình văn học đâu, mà sao họ vẫn cảm nhận được cái hay, cái đẹp nghệ thuật mà những tác giả ấy đã mã hóa thành thơ. Còn hôm nay ư? Có những bài thơ phải bình ra đến năm trang giấy nhưng người đọc vẫn như bị mù về khả năng cảm nhận?

Với người làm thơ, đích đến của câu chữ thơ mình là cuộc sống, là những kiếp người! Dù thơ của các nhà thơ trong những hội chuyên ngành, hay thơ của các nhà thơ thuộc thơ phong trào cũng cần xác định rõ ràng như vậy, để mỗi nhà thơ không cố tình xù xì gai góc, cũng không dễ dãi, vần vè với những sáng tác thơ của chính mình.

Để các tập thơ hay, những bài thơ hay đến được với độc giả thì cần có thời gian và sự tiếp nhận của người đọc! Trong thời đại công nghệ số hôm nay, những trang mạng xã hội như facebook, zalo đang làm tốt công tác xuất bản và tương tác trực tuyến đối với tác giả thơ và bạn đọc. Ấy có thể coi là một may mắn cho thơ ca ở thời điểm này!

Trong sự hối hả và ồn ã của cuộc sống hôm nay, những người có duyên với thơ ca sẽ luôn tìm được những khoảng lắng và niềm vui của riêng mình, cái duyên thơ ấy là tự nhiên, tự tại.

Chả cần cái danh nhà nọ hay nhà kia thì mới làm được thơ, mới được in thơ. Xin cứ để câu chữ của thi ca được vô tư cất lên từ những tâm hồn thơ trong trẻo và nhân ái! Đấy chính là cách những người làm thơ đang góp phần tạo nên một đời sống thơ ca đa dạng, đa chiều và tích cực hơn cho quê hương đất nước của mình.

Thơ phong trào là một phần tất yếu của văn học, bởi đối tượng mà nó hướng tới là nhân dân, là bạn đọc. Sự phát triển của những phong trào thơ là sự phát triển của văn hóa và văn học quần chúng. Hệ quả là sự ra đời của nhiều những tập thơ từ các phong trào thơ. Trong số ấy, tất nhiên sẽ có tác phẩm hay, và cả những tác phẩm chưa hay, tuy nhiên, trong quá trình chọn lọc của cuộc sống và văn chương nghệ thuật, những gì có ý nghĩa với dòng đời thì sẽ tự neo mình lại nơi bạn đọc!

5. Lời vụn bên một miền thơ.

Để thơ phong trào tồn tại và phát triển được, tất nhiên cần có một môi trường và sự tổ chức hoạt động phù hợp. Trong một xã hội liên tục đổi mới và phát triển thì môi trường thơ cũng phải có sự tổ chức và phương thức sinh hoạt sáng tạo, để những người thơ ngày một hoàn thiện hơn trong sáng tác và cảm nhận văn chương! Bởi vậy nên, người đứng đầu các tổ chức văn chương, dù chỉ là một chiếu thơ nhỏ cũng nên là người có chuyên môn thơ trong lĩnh vực này!

Sáng tạo thơ là một quá trình cần phải đổi mới liên tục, vậy nên để nâng cao chất lượng thơ câu lạc bộ, thơ phong trào lên, thì không ai khác là ý thức của các hội viên các câu lạc bộ, viết xong rồi thì mong các tác giả hãy chia sẻ cho người này đọc, người kia đọc, và xin ý kiến của những người có chuyên môn, cho nhận xét và góp ý.

Thế nên để chất lượng thơ trong câu lạc bộ mình phát triển lên, chỉ mong những anh, những bác, những chú, những cô đang quản lý câu lạc bộ của mình, nếu không có chuyên môn hãy đề cử những người có chuyên môn chuyên trách về nghệ thuật quản lý nội dung, bài vở. Rồi những bài của hội viên của mình viết ra, phải được thẩm định ngay từ cấp cơ sở rồi sau đó mới đăng tải và xuất bản…

Tôi tin rằng nếu làm được như thế thì những bài thơ hay, những câu thơ hay của những người làm thơ phong trào, của các câu lạc bộ thơ sẽ ngày một nhiều hơn và đến gần với người đọc đương đại!

6. Kết luận

Thơ phong trào là dòng chủ lưu của văn học đại chúng, nó là một nguồn mạch văn hóa trực tiếp thẩm thấu vào cuộc sống! Dưới bất cứ hình thái xã hội nào, thì những tác giả thơ vẫn được tự do vẫn sáng tác, vẫn được tự do chia sẻ với nỗi người, nỗi đời bằng sự vô tư và niềm đam mê của họ! Dòng thơ ấy, có thể không nhiều những sáng tạo nghệ thuật, nhưng nó là một sân chơi văn hóa đặc trưng của người Việt qua hàng trăm năm qua! Những trang thơ ấy đã góp phần làm nên bản sắc văn hóa, văn học của nước non này!

* Bài thuyết trình về Thơ phong trào, tại buổi nói chuyện về thơ tại Câu lạc bộ thơ Thăng Long (Hà Nội)