KHÚC THIÊNG CA CÒN NGÂN MÃI

Nhà thơ Nguyễn Thế Kiên

(Hội Nhà văn Việt Nam)

Nhà thơ Phạm Thị Hồng Thu

Hội viên Hội Nhà văn Hà Nội

1. Đường dẫn vào một thư mục văn chương

Đất nước đã mở sang những trang hội nhập của kỷ nguyên mới vươn mình. Trong sự đủ đầy, sự hối hả của cuộc sống, hình như đâu đó có những giây phút ta lãng quên những mất mát, hy sinh để có sự trường tồn và sự phát triển của đất nước hôm nay.

Này những đang hối hả cuốn ta đi bởi những nhu cầu cá nhân ngày một tăng lên. Này những ồn ào kinh tế, những cạnh tranh khốc liệt trong thời kỳ thế giới phẳng… Liệu rằng lịch sử có bị làm mờ, làm mỏng đi bởi hàng loạt vấn đề đang bủa vây cuộc sống?

Rất may rằng muôn đời qua, trong sâu thẳm tâm hồn người Việt Nam vẫn hiện hữu những mạch ngầm bất tử. Nguồn mạch ấy lan tỏa trong huyết mạch của nước non này, nguồn mạch ấy là tình yêu Tổ quốc, dân tộc, là sự tri ân những anh hùng liệt sỹ. Là sự trân trọng, biết ơn các thế hệ những người lính Cụ Hồ đã và đang dâng hiến tuổi xuân của mình cho nước non bình yên. Nguồn mạch thiêng liêng ấy hiển hiện trong những sáng tác văn học nghệ thuật, cứ thăm thẳm ngân lên, tự nhiên như lời cỏ xanh vạn đại.

Nhà thơ, nhà giáo Phạm Thị Hồng Thu là người viết rất đều tay. Tuổi không còn trẻ, nhưng chị đang sở hữu một nguồn năng lượng văn chương rất mạnh mẽ. Chỉ trong mấy năm gần đây, một loạt tác phẩm của Hồng Thu đã được xuất bản! Chị gây được ấn tượng tốt với cặp đôi ấn phẩm thơ viết theo thể thức thơ 1-2-3 và thơ Namkau là Thị à thị ơi và Vịn câu thơ. Theo giới chuyên môn và các nhà phê bình văn học, thì đây là hai tập thơ có nhiều sáng tạo và mang tính tư tưởng khá cao trong mặt bằng thơ ca hôm nay.

Các tác phẩm của Phạm Thị Hồng Thu hướng đến nhiều đối tượng bạn đọc. Chị đã tạo lập tư tưởng cho văn chương của mình qua sự làm mới ngôn ngữ, thể thức, qua cách xác định đối tượng bạn đọc và thể tài văn học tối ưu cho từng tác phẩm của mình.

Ấn phẩm tiếp theo của nhà thơ Hồng Thu trong lần xuất bản này là tập thơ Cỏ hát. Đây là tập thơ được hình thành bởi mạch cảm thức thơ về những người chiến sỹ QĐND Việt Nam, về những yếu nhân lịch sử đã làm nên một Việt Nam anh dũng, tự do, độc lập, hòa bình, thân thiện trong cõi nhân sinh.

Cỏ hát mang chủ đề tư tưởng về tình yêu Tổ quốc, về lòng biết ơn đối với những anh hùng dân tộc, qua những khúc thiêng ca chân thành thăm thẳm ngân lên từ mạch chữ. Dù đến với văn chương khi đã đứng tuổi chiều, nhưng có thể nói, nhà giáo, nhà thơ Phạm Thị Hồng Thu đã tự mình tổ chức và cống hiến một cuộc thơ rất ý nghĩa. Cuộc thơ ấy, phản ánh trung thực một ý thức lao động nghệ thuật nghiêm túc trên hành trình văn chương của một nhà thơ.

2. Trong khúc hát từ phía cỏ xanh

Như chúng tôi đã luận mở ở phần trước, Cỏ hát là một ấn phẩm có thiên hướng ca ngợi chủ nghĩa anh hùng cách mạng, tri ân các thế hệ chiến sỹ quân đội nhân dân Việt Nam đã hy sinh bảo vệ Tổ quốc và nhân dân qua những cuộc kháng chiến và trước thiên tai, địch họa hôm nay.

Có thể nói, ấn phẩm là những trang thơ được tổ chức sắp đặt rất hệ thống, để từ đó, mạch thơ mang một góc nhìn nhất quán và xuyên suốt về những mất mát, hy sinh của người chiến sỹ cho Tổ quốc và Dân tộc, bằng những chia sẻ, những ghi nhận rất chân thành.

Lần đầu đọc bản thảo Cỏ hát, vẳng đâu đó trong tôi một câu hỏi không dễ trả lời: Thơ viết về chiến tranh, về người lính bằng góc nhìn, bằng cảm xúc hôm nay liệu có “khác” được những gì mà mấy mươi năm các nhà thơ ở thế hệ trước đã làm? Quả thật các nhà thơ nhà văn thế hệ trước, đã dốc khí lực và lý tưởng, đổ vào chữ mà viết về ba cuộc kháng chiến của dân tộc, nên đã tạo ra quá nhiều những đỉnh cao, làm nên dòng văn học chiến tranh cách mạng vô cùng rực rỡ.

Thơ Phạm Thị Hồng Thu chỉ là một tiếng vọng nhỏ trong một đề tài quá lớn lao, tuy nhiên, Cỏ hát lại mang đến cho người đọc một sự nhận diện mới qua mạch cảm thức về chiến tranh, về người lính hôm nay. Đó là những mảng ký ức chiến tranh được tiếp cận, khai thác và chuyển hóa như thế nào trong thơ ca? Và những nỗi đau chiến tranh đã luân hồi và hiện hữu như thế nào trong ý thức của các thế hệ hôm nay?

Nào, mở Cỏ hát ra, đây một mùa hoa ban trắng của núi rừng Tây Bắc. Trong miền hoa ban nhoi nhói ấy, ta gặp những địa danh thiêng liêng của lịch sử như đồi A1, C1, Him Lam, Độc Lập, và dòng Nậm Rốm xanh mơ dưới mây trời yên tĩnh hôm nay… Trong lòng cỏ biếc, trong lớp đất nâu kia, có xương cốt của thế hệ cha anh nằm đó.

Con về đồi A1 viếng Ba/ Ba nằm đâu trong ngọn đồi lịch sử/ Hầm hào, lô cốt, bộc phá còn đây/ Ba và đồng đội nằm đâu/ Trong đất nâu/ Trong cỏ biếc… (Ba ơi).

Nào, xin lặng lại trước một nấm mồ liệt sỹ, bởi ở đây, ngoài sự mất mát, đau thương còn hóa đá bằng một chi tiết cực kỳ xúc động: Đó là cả hai bà mẹ cùng nhận chung một ngôi mộ liệt sỹ là mộ của con mình, và sau đó phải lấy cốt lên để đi xét nghiệm ADN tìm huyết thống:

Con ơi mẹ chẳng thể tin/ Một người mẹ cũng đã tìm nhận con/ Hai bà mẹ nấm mồ con/ Xót thương đứt ruột héo hon thân già/ Thôi đành chấp nhận đập ra/ Xét nghiệm huyết thống hai nhà yên tâm… (Nhận con).

Trong thơ Phạm Thị Hồng Thu, việc sử dụng chi tiết trong những bài thơ tự sự khá đắc địa. Chị từ người làm thơ chuyển sang vai người kể chuyện hậu chiến qua những chi tiết đắt giá. Đây là câu chuyện của một ông lính chiến đi hỏi vợ cho con, được nữ nhà thơ của chúng ta ghi lại:

Anh đi hỏi vợ cho con/ Về miền biên giới thuở còn thanh xuân/ Nhớ thương đồng đội vô ngần/ Chiến tranh năm ấy muôn phần gian nan/ Gặp thông gia. Ôi ngỡ ngàng!/ Nhớ ngày sinh tử sẵn sàng vì nhau/ Nào ngờ duyên phận tươi màu/ Mong cho đôi trẻ bền lâu cuộc đời/ Con chúng mình thật xứng đôi/ Trai canh biên giới như hồi hai ta/ Gái là cô giáo bản nhà/ Thông gia – Đồng đội! Vỡ òa niềm vui!  (Hỏi vợ cho con).

Có thể nói rằng, trong ấn phẩm Cỏ hát các tứ thơ nếu đạt được đến sự hay, sự gợi thì chính nhờ việc chị đã rất linh hoạt và tinh tế khi sáng tạo, sử dụng đắc địa những chi tiết đắt giá để làm ngữ liệu cho thi ca.

Đêm giống đêm/ Các anh đều hàng ngũ chỉnh tề/ Sẵn sàng xông trận/  Mấy chục mùa mười bảy tháng hai/ Thời gian chẳng thể phai/ Đồng đội vẫn bên nhau/ Cùng làm nhiệm vụ. (Ở nghĩa trang Vị Xuyên).

Trong mạch thơ tự sự của ấn phẩm này, người đọc sẽ gặp nhiều những chi tiết, những số liệu được nhà thơ trích xuất từ lịch sử, từ đời thường, từ một góc lẻ, góc khuất nào đó của cuộc sống. Chúng tôi cho rằng, đó là phần rất quan trọng làm nên mạch cảm thức thơ Cỏ hát này:

Cánh diều lộng gió Trường Sa/ Trẻ con khắp đảo vỡ òa vui reo/ Hành trang chàng lính mang theo/ Là con diều sáo đem gieo đất lành/ Chiều chiều diều lượn đảo xanh/ Hải âu ngỡ bạn bay nhanh theo vào/ Sáo diều vi vút tầng cao/ Gói thương dồn nhớ gửi vào buồm mây… (Cánh diều trên đảo Trường Sa).

Chủ đề tập thơ mà chị Hồng Thu chọn là sự kính tín, tri ân, chia sẻ về Tổ quốc, dân tộc, về chiến tranh và các thế hệ những chiến sỹ quân đội nhân dân Việt Nam. Đối tượng mà tác phẩm hướng tới và tác động là đông đảo bạn đọc đại chúng, chính vì vậy nó không phải là nơi để nhà thơ có thể phô diễn các thủ pháp nghệ thuật vi tế. Đây là dạng thơ thường có lượng bạn đọc rất lớn, nhưng nếu người viết không đủ tầm, câu chữ không đủ lực là dễ sa vào sáo mòn, kể lể, viếng ca, tụng ca vậy.

Đọc mỗi trang thơ Cỏ hát, tôi luôn tự tâm niệm mình: Cả một tập thơ dành để kính tín, tri ân và chia sẻ. Tức là tác giả những trang thơ ấy đã ý thức để hướng thơ mình về với đông đảo bạn đọc. Vậy thì chọn thi pháp tự sự và cách viết dung dị là một lựa chọn đúng đắn để dựng nên ấn phẩm này.

Cỏ hát với ngôn ngữ thơ dung dị và cảm thức thơ chân thành, vọng những lời ca từ một miền thơ nhỏ, hòa vào mạch khúc thiêng ca còn ngân mãi của nước non này.

3. Nhịp nghỉ trong lời cỏ

Nếu ai đó đã đọc Phạm Thị Hồng Thu qua Thị à thị ơi, qua Vịn câu thơ thì hiểu sự biến ảo và lay gợi mà chị đã dụng công thiết đặt trong ngôn ngữ thơ của mình đến thế nào! Còn trong Cỏ hát là mạch ngôn ngữ chân thành, là nơi những chi tiết, những địa danh, những số liệu hóa thân thành xương cốt của thi ca.

Các tác phẩm của Phạm Thị Hồng Thu đã được nhiều nhà phê bình, nhà văn, nhà thơ như: PGS. TS Vũ Nho, PGS. TS Trần Thị Trâm, Nhà phê bình Đỗ Ngọc Yên, Nhà phê bình Thái Thị Hải, Nhà thơ Phan Hoàng… thẩm định và tương tác qua nhiều bài viết trên các trang báo chí truyền thông có uy tín về văn chương, như Vanvn.vn, Văn nghệ Công an, Hội Nhà văn Hà Nội, Văn học Công nhân…

Hành trình thơ của nhà giáo, nhà thơ Phạm Thị Hồng Thu có thêm ấn phẩm Cỏ hát này, đó là một sự nỗ lực và cống hiến cho văn chương. Cỏ hát ghi dấu một sự đa dạng về thể thức, về đề tài trong quá trình sáng tác và định vị mình trong cõi văn chương.

Tháng 5 năm 2026

N.T.K