Đồng Vọng – Ngô Hoài Chung

TUỔI CỦA THƠ –  TUỔI CỦA ĐỜI

                        PGS. TS. Trần Văn Toàn

 

 1. Viết cho mình khi nghỉ hưu, Ngô Hoài Chung tự nhận anh chỉ là một công chức:

Chào ông bạn công chức

Bốn chục năm cuộc đời

Ngày đầu tiên về nghỉ

Tớ thành người khác thôi

                           (Mình chia tay mình)

Tôi muốn nói thêm: Ngô Hoài Chung không chỉ là công chức thông thường. Anh còn là quan chức, kinh qua không ít những chức vụ, vị trí lãnh đạo cấp huyện, cấp tỉnh và cả bộ ngành Trung ương nữa. Đừng nghĩ công việc, chức vụ chỉ là cái áo khoác. Trên thực tế, công việc, chức vụ định hình một nếp nghĩ, một cách nhìn, một lối ứng xử. Ngô Hoài Chung hiểu sâu sắc điều này. Một lần khác, viết cho ngày sinh nhật của mình, anh cũng bộc bạch:

Cần cải cách thói quen nếp nghĩ

Mà nhiều năm công chức hằn sâu

(Viết cho ngày thành lập bản thân)

Vậy nên, cái chuyện “Tớ thành người khác thôi” khi về hưu dù nói bằng giọng đùa tếu cũng là một trải nghiệm rất thật. Nhưng có lẽ, Ngô Hoài Chung đã quá nghiêm khắc với mình. Vẫn có một người khác luôn hiện diện, song hành bên cạnh con người công chức – quan chức của anh trong suốt hành trình cuộc đời. Đó là con người của viết, con người của những trang thơ.

Sẽ là nông nổi nếu dựng lên một sự đối lập và chia cắt của hai con người này. Tôi nghĩ, Ngô Hoài Chung đã sống sâu sắc với cả hai con người ấy. Nếu không lăn lộn, sống tận cùng trong thế giới của công chức – quan chức, Ngô Hoài Chung không thể viết được những câu thơ đầy trải nghiệm:

Đủ tiền là không đủ

Đủ tình là vực sâu

Bởi tình, tiền hai thứ

Đủ cho người giết nhau

                            (Đủ)

 

Ai lạc giữa nói cười

Những ngôn từ ngũ sắc

Sắc nhọn tựa thủy tinh

Cứa nơi sâu thẳm nhất

                                        (Lạc)

Cũng chỉ trong sự lăn lộn trải nghiệm ấy, mới có thể cảm nhận được sự ấm áp từ chiếc vé xe bus mà một người không quen biết tặng cho mình. Giá trị vật chất chỉ là 7 ngàn đồng nhưng sự chân thành lại làm nên sức ấm nóng trong dòng đời mà tình người ấm lạnh thật khó lường:

Hôm nay trời giá rét
Lời cảm ơn gió bay
Chiếc vé cất trong ví
Sưởi ấm ta cả ngày.

                                 (Chiếc vé xe bus)

Cũng chỉ trong sự lăn lộn trải nghiệm ấy mà thiên nhiên, đặc biệt là thiên nhiên của núi rừng hoang sơ có một vị trí đặc biệt trong thơ Ngô Hoài Chung. Ở cương vị xã hội của mình, Ngô Hoài Chung đã đặt chân đến rất nhiều những đô thị lớn trong nước và thế giới (cả Đông và Tây). Tuy nhiên, chưa một lần những chốn phồn hoa đó có mặt trong thơ anh. Nhưng sông núi, đất trời của Lai Châu, Hà Giang, Mộc Châu, Tà Kóm, Mường Lát (Thanh Hóa) … thì luôn đem lại cho anh những rung động sâu xa. Dường như cái khoáng đạt, hùng vĩ, tinh khôi của núi rừng là một không gian mà ở đó, trong một khoảnh khắc, Ngô Hoài Chung thoát khỏi những vai xã hội quan phương (Quan trên trông xuống người ta trông vào) để thấy mình thành “một ngọn gió lang thang” (Mộc Châu), để thấy mình hoang mang, “rối bời” mà cũng đầy hạnh phúc giữa sông núi (phóng khoáng, mênh mang) và em (vừa rất thật lại vừa hư ảo):

Một lần lên Tà Kóm

Sông núi cũng đa tình

Ngọn gió xanh em thả

Làm rối bời lòng anh.

                                             (Tà Kóm)

2. Con người là sinh thể sống trong và sống với thời gian. Nhưng nhịp sống của mỗi người mỗi khác. Con người khác (người viết, người thơ) trong thơ Ngô Hoài Chung có nhịp sống riêng của mình.

Đó là con người, không hiếm khi, dường như rảo bước khỏi hiện tại để sống trước với những dự phóng, dự cảm trong tương lai và vì thế mà nội tâm bỗng trở nên bất định, đầy ắp những xao xuyến, khắc khoải. Khi thì vội vã trước khoảnh khắc giao mùa:

Tạm biệt nhé khoảng trời sương khói

Những bông hoa cắm vội trên bàn

Ở ngoài kia hình như ve đã gọi

Cơn mưa rào mở lối đón hè sang…

                               (Chia tay tháng Ba)

Khi thì lại đầy nhớ nhung dù vẫn chưa cùng ai nói lời từ biệt trong hiện tại:

Trái tim mách

                          điều gì

không biết nữa

Chân bước dùng dằng

                                         đã nhớ

                                         dẫu chưa xa!

                                       (Mộc Châu)

Nhưng thường gặp hơn cả trong thơ Ngô Hoài Chung là nhịp sống sâu, nhịp sống với thời gian trong chiều sâu thẳm của quá khứ. Khi ấy mọi màu sắc, âm thanh, mùi vị trong hiện tại đều được kết nối với ký ức, đều nhắc nhớ về những gì đã qua. Sống sâu giúp người ta được sống lại một lần nữa với những gì đã nằm ngoài tầm với. Nhưng không chỉ thế. Khi những trải nghiệm, những khoảnh khắc đã chìm sâu trong quá khứ được trục vớt, được tái sinh trong hiện tại, được kết nối với hiện tại người ta mới thực sự cảm nhận hết những dư vị của những gì đã sống qua của một thời. Những gì tưởng như ngẫu nhiên sẽ đọng lại, những gì tưởng như bé nhỏ bỗng thành tha thiết, những gì tưởng như đã mất sẽ vẫn vẹn nguyên:

Mùa đông về như nhắc lại nỗi đau

Góc phố nhỏ hai đứa quên cái rét

Bắp ngô nướng của một thời da diết

Vẫn còn thơm cho đến tận bây giờ

                                                (Gửi rét cho em)

 

Vẫn là ngọn khói ngày xưa

Lá vườn gom lại Bà vừa đốt lên

Vẫn là ngọn khói nhà bên

Lan trên mái rạ má em đỏ hồng

                                      (Nhớ quê)

Có một điều thú vị: càng thêm nhiều tuổi đời, sự trở về với quá khứ càng như sâu xa, sống động hơn trong thơ Ngô Hoài Chung. Nhìn thật sâu vào quá khứ ấy thấy hiện lên vời vợi hình bóng quê nhà với bà, với mẹ, với cây khế đầu nhà, với dây trầu không, với khói bếp, với những kỉ niệm của một thời thơ ấu… Ngô Hoài Chung hơn tôi gần trọn một con giáp. Thế hệ của anh tuổi thơ gắn liền với những gian khó nhưng có lẽ vì thế mà càng thêm nhớ thương, càng thêm ám ảnh. Nó hiện về trong giấc mơ:

Anh mong thành rau má tháng ba

Trong giấc mơ có củ khoai tháng tám

Bát cơm trắng như quầng trăng mùa hạn

Quê hương ơi xa biết bao ngày

                                     (Về quê)

Nó cất thành tiếng chim vịt một chiều bỗng đến với ta khi tóc đã ngả màu:

Bỗng chốc nắng xưa

Trắng mái đầu

Chim vịt còn đây tuổi thơ đâu?

Khói bếp nhà ai

Vương nắng quái

Ngậm ngùi chim vịt gọi quặn đau!

                           (Tiếng chim vịt)

Chao ôi! Ngẫm mà xem, quê hương với mỗi người phải chăng luôn là một nghịch lí. Những người suốt đời sống nơi quê nhà thường không mấy khi hiểu trọn hương vị của từ quê. Xa rồi mới thấy, mới thấm. Rất xa mới thấy quê là gần gụi, sâu nặng! Năng lực và nghị lực giúp Ngô Hoài Chung đi ra thế giới để mỗi bước thành đạt lại nhiều thêm đường đất xa quê. Có lần ngồi trà thuốc với nhau tôi mới biết thân phụ của Ngô Hoài Chung là một cán bộ cao cấp của Bộ Giáo dục. Ông sống xa quê đúng 40 năm. Ngày về hưu ông đi một mạch về quê, không một lần trở lại Hà Nội. Như hạt bụi sau rất nhiều phiêu bạt về đậu bình yên và trọn vẹn trên mảnh đất quê. Chỉ sau ông một thế hệ, Ngô Hoài Chung và những người như anh và tôi không có được sự trở về thanh thản ấy. Tôi hiểu vì sao Ngô Hoài Chung, khi về hưu, kiên quyết tìm về một vùng ven Hà Nội nơi đó anh dồn hết tâm lực để dựng lại một nếp nhà cổ, săn sóc một mảnh vườn, trồng lại cây khế, gây lấy một hàng cau… Còn trầu? Anh đánh đường về quê, xin lại từ ngôi nhà của cha mẹ dây trầu. Từ nay, vậy là đã có dây trầu như một kết nối, như sợi nhau nối kẻ du tử với cố hương:

Nhà con trồng một hàng cau

Về quê xin mẹ dây trầu để ươm

Bọc bầu nắm đất quê hương

Trầu theo con suốt dặm đường xa xôi

[…] Mong trầu bén rễ nơi xa

Có trầu đất lạ thế là thành quê.

                                          (Trầu)

3. Ngoài đời, Ngô Hoài Chung là người hơi bị yêu vợ, chiều vợ. Tôi và nhiều người quen biết anh có thể làm chứng điều này. Nhưng có một bằng chứng khác cho tình yêu ấy. Nó ở trong thơ của anh.

Yêu vợ, Ngô Hoài Chung trong nhiều bài thơ của mình gác lại nhịp sống sâu để sống theo cảm xúc được gõ nhịp theo bóng hình của vợ:

Nhà vắng em, anh trở thành khách lạ

Đi suốt ngày tối về trọ qua đêm

                                    (Nhà vắng em)

Vợ đi du lịch ở Nga, anh phỏng theo Đặng Trần Côn xưa viết khúc Du phu ngâm để dõi theo từng bước chân vợ, đồng hành với vợ trên mọi nẻo đường. Vợ anh là Phó giáo sư ngôn ngữ học, chuyên sâu về ngữ pháp tiếng Việt, thế thì Ngô Hoài Chung sẽ định nghĩa anh và cả nhà anh theo mẫu hình câu:

Gia đình cô giáo ngôn ngữ

Vợ làm chủ ngữ trong nhà

Bố và con làm vị ngữ

Là chuẩn như sách giáo khoa

Cô giáo luôn thích tính từ

Động từ chồng xin đảm nhận

Bổ ngữ nếu con nghi vấn

Nhận đi cho hoàn chỉnh câu

Nếu có một dấu hiệu chắc chắn của tình yêu thì đó là nó khiến người ta lạc nhịp. Tình yêu vợ đúng là khiến thơ Ngô Hoài Chung, không hiếm khi, lạc khỏi nhịp sống sâu thường thấy để sống trọn vẹn trong hiện tại với những nhớ nhung, bông đùa… Bù lại, thế giới thơ của anh trở nên nhiều âm sắc hơn, nhiều biến tấu hơn. Nhưng, đọc kĩ mà xem, sự lạc nhịp ấy là để người ta thấy rõ hơn cái nhịp sống chủ đạo. Mỗi khi muốn nói với vợ những điều từ đáy lòng, Ngô Hoài Chung lại trở về với nhịp sống sâu trong thơ anh. Khi ấy, tình yêu bao giờ cũng được kết nối với quá khứ, cũng trở về với tháng Ba (Tháng Ba dịu dàng như một vòng tay), với những ngày đầu tiên thành chồng –  thành vợ. Dù được viết trong hiện tại nhưng tình yêu trong gắn kết với quá khứ thì trĩu nặng thời gian, ngày một nhiều thêm những nồng nàn, nghĩa tình:

–  Ta tìm ở nhau cái nửa của mình

Ta thấy ở nhau điều mình không có

Dựa vào nhau trong những ngày khốn khó

Hạnh phúc gia đình xây bằng âu lo

                                       (Mười năm)

–  Hai bốn năm rồi mà ngỡ hôm qua

Ta vẫn đồng hành cùng tháng ba năm ấy

   (Tháng Ba)

–  Mùa năm ấy em về cùng tôi

   Cùng bỡ ngỡ đường đời trước mắt

Cùng sẻ chia vui buồn được mất

Hai lăm năm mùa nhớ thật nhiều

                                             (Nồng nàn)

–  Hành lý mang theo chỉ có trái tim

Bến đỗ đầu đời là căn phòng tập thể

Cuộc sống gia đình là điều không dễ

Học sống cùng nhau, học làm vợ làm chồng.

                                       (Hành trình 30 năm)

Vậy nên, có thể nói sống sâu chính là nhịp sống chủ đạo trong thế giới thơ Ngô Hoài Chung. Ở đó mọi cảm xúc, âm thanh, hương sắc của hiện tại luôn được kết nối với quá khứ, nguồn cội và tìm thấy ý nghĩa của mình trong sự kết nối nối ấy. Cái nhìn sâu lắng, giàu suy tưởng, chiêm nghiệm thường bắt gặp trong thơ Ngô Hoài Chung là bắt nguồn từ nhịp sống sâu này. Một nhịp sống riêng, một cái nhìn riêng như thế là điều không dễ để có ngay cả với một người viết chuyên nghiệp!

4. Nhưng những năm gần đây, thế giới thơ của Ngô Hoài Chung có thêm một chiều thời gian nữa: chiều tương lai. Nó đến cùng với hai cháu nội của anh – những thiên thần bé bỏng: Xôi và Sắn.

Trẻ thơ. Ai nói là tiếng Việt không có hàm lượng triết học? Nhầm. Trẻ em tự chúng là những bài thơ tuyệt tác của tạo hóa. Còn gì ý vị và sâu xa hơn. Với Ngô Hoài Chung thì hai cháu nội của anh là những bài thơ tuyệt vời nhất. Là người làm thơ, anh soi mình vào những bài thơ đó. Để học để chiêm ngưỡng về mọi điều trong cuộc sống:

Đầu đã hai thứ tóc

Ông lại làm trẻ thơ

Với tâm hồn trong trẻo

Và trái tim dại khờ

 

Cuộc đời dẫu bụi bặm

Ông nhìn trong như gương

Lòng ngổn ngang thế sự

Mà thanh thản vô thường

                                       (Nói với cháu)

Cũng lần đầu tiên anh thấy và hạnh phúc vì những câu thơ của mình có thật nhiều những ý nghĩa – những câu thơ sẽ đồng hành, sẽ “nâng bước chân” cháu trong cuộc đời. Tôi tin điều đó. Xôi và Sắn nhớ nhé, các cháu dứt khoát sẽ là những vần thơ đẹp mà gia tộc họ Ngô gửi đến cho thế giới này. Nhưng đó là chuyện của tương lai. Trong hiện tại, hai thiên thần nhỏ bé ấy là nguồn mạch cải lão hoàn đồng của Ngô Hoài Chung. Nếu có một khoảnh khắc nào đó ở “tuổi ngoài lục thập” Ngô Hoài Chung trầm tư giữa bời bời rụng rơi của lá, giữa âm thầm đậu xuống của cánh hoa… thì bây giờ anh sẽ hân hoan viết về bụi măng trúc đội đất mọc lên, sẽ viết về sự sinh sôi đầy bí ẩn của tạo hóa (Măng). Nếu có một lúc nào đó anh đã muốn ngồi xuống trong hương trầm để buông bỏ mọi lao xao của cuộc đời thì bây giờ anh sẽ đứng lên chập chững theo bước đi của cháu, sẽ học theo tiếng bập bẹ trẻ thơ, sẽ học theo tiếng khóc cười hồn nhiên:

Học theo cháu ông dạ

Ngọt ngào tiếng đầu đời

Tiếng dạ như phép lạ

Làm cháu cười thật tươi

 

Cháu bước đi lẫm chẫm

Ông nhón gót theo sau

Chợt nhận ra ngàn dặm

Cũng từ bước ban đầu

 

Với cháu việc ăn ngủ

Là quan trọng nhất rồi

Ông ngộ ra một lẽ

Ai rồi cũng thế thôi

 

Khi bị đau cháu khóc

Và khi vui cháu cười

Ước sao người lớn cũng

Hồn nhiên thế cháu ơi

                                 (Ông học cháu)

Có lẽ tôi đã trích hơi nhiều. Nhưng có thể nào khác được trước những câu thơ mát lành yêu thương dường ấy! Ông và cháu bên nhau. Từ cháu ông sống lại tuổi thơ nhưng cũng từ cháu ông bước tiếp. Hai cực thời gian được uốn cong. Quá khứ và tương lai chập làm một. Ngô Hoài Chung và thơ anh thành trẻ lại. Thi hào V.Hugo xưa khi có cháu đã viết cả một tập thơ Nghệ thuật làm ông. Hugo có hai cháu nội: Georges và Jeanne. Ngô Hoài Chung giờ cũng có hai cháu nội: Xôi và Sắn nhưng chắc chắn anh sẽ còn có thêm nhiều cháu nội nữa đến trong tương lai. Tôi tin mạch thơ ông – cháu dung dăng dung dẻ này sẽ còn dài dài trong thơ anh. Mừng vui lắm thay!

5. Tập thơ của Ngô Hoài Chung có 65 bài, ứng với 65 tuổi đời. Một lựa chọn có lẽ không phải là ngẫu nhiên. Viết với anh, như ta đã thấy, cũng là sống, song hành với sống.

Những trải nghiệm buồn vui sâu xa được chắt lọc từ một đời ấy giờ đây hội tụ trong tập thơ. Để trở thành quà tặng ân tình. Tặng cho người thân. Tặng cho mình, cho tuổi già đang đến. Tặng cho bạn bè, bằng hữu. Cho người tri kỉ (Quen biết khắp thiên hạ/ Tri kỉ hỏi mấy người),  cho những ai Đồng Vọng cùng anh (Có ai nghe thấy một tiếng vọng / Thì thả con thuyền sang với tôi – Trần Lê Văn)!

Xin được trân trọng giới thiệu tập thơ của Ngô Hoài Chung đến mọi người!

An Bình, 28/09/2025